XX əsr Azərbaycan ədəbi fikrinin görkəmli müəlliflərindən biri də tanınmış şair, ədəbiyyatşünas və tərcüməçi Əli Nəzmidir. Mirzə Ələkbər Sabir ədəbi məktəbinin fəal davamçılarından olan şair ömrünün 50 ilini bədii yaradıcılığa həsr edib. Sələfləri kimi xalqımızın azadlığı, Azərbaycanın milli müstəqilliyi və tərəqqisi, mədəniyyəti və maarifinin inkişafı yolunda mübarizə aparıb.
Əli Məhəmməd oğlu Məmmədzadə (Əli Nəzmi) 1878-ci ildə Gəncə yaxınlığındakı Sarov (Sərab) kəndində yoxsul bir ailədə dünyaya göz açıb. İbtidai təhsilini mollaxanada alan Əli sonra rus-tatar məktəbində oxuyur. Ancaq atasının vaxtsız vəfatı üzündən təhsilini davam etdirə bilmir. Ailəsinə kömək məqsədilə yaxın qohumu onu özü ilə Buxara və Səmərqəndə aparır. Orada 2 ilə yaxın dükanda şagird iləyən Əli mütaliə yolu ilə təhsilini və bilgisini artırır, klassik Şərq ədəbiyyatını dərindən öyrənir. Hətta "Bikəs" təxəllüsü ilə şeirlər yazır.
Əli Vətənə qayıtdıqdan sonar tez-tez Tiflisə gedir, yenicə nəşrə başlayan "Şərqi-rus"un redaksiyasına gəlir və M.Şahtaxtinski ilə tanış olur. İlk mətbu əsəri "Kənddə ibtida" şeiri 1904-cü ildə "Şərqi-Rus" qəzetində dərc olunur. Bundan sonra qəzetdə ara-sıra şeir və məqalələri çap edilir. Növbəti gəlişlərindən birində elə həmin redaksiyada Mirzə Cəlil və Ömər Faiq Nemanzadə ilə tanış olur. Bu tanışlıq sonralar möhkəm dostluğa çevrilir. "Molla Nəsrəddin" jurnalı öz qayəsi ilə onun diqqətini çəkir. O, ilk dəfə bu jurnalla əməkdaşlığa 1906-cı ildə "Əlidəyənəkli" imzası ilə kiçik bir məktubla (bəzi tədqiqatçılar bunu felyeton da adlandırırdılar) başlayır.
O zaman ölkədə baş verən inqilabi hərəkat (1905-1907) ona böyük təsir edir, yaradıcılığında dönüş yaradır. Satirik şeirləri "Məşədi Sijimqulu" və "Kefsiz" imzası ilə jurnalda işıq üzü görür. Qələmə aldığı "İstibdad", "Qorxuram", "Olacaqmı", "Sizə nə", "Ey füqarə", "Od tutub odlandı vətən" və başqa şeirlərində mütləqiyyətə, müstəmləkəçilik siyasətinə, dini fanatizmə və geriliyə qarşı azadlıq ideyalarını təbliğ edir. Şeirləri cəmiyyətdə birmənalı qarşılanmayan şair doğma kəndində təqib olunduğuna görə ailəliklə Gəncəyə köçür. Əsərlərini "Ə.S.Əlidəyənəkli", "Həcamətverdi", "Sərsəm", "Qanacaqsız", "Şəmşir", "Şəmşirək", "Peşiman qoca", "Gəncə cavanları", "Müt-şair", "Şallax", "Kav-mahi", "Qoca zığ-zığ", "Papiros-çəkən" və s. gizli imzalarla dərc etdirir. Qələm yoldaşları arasında "Molla Nəsrəddin" ədəbi məktəbinin görkəmli nümayəndəsi kimi tanınır.
Çarizmin müstəbidliyi, millətlərə qarşı sonsuz zülmü Əli Nəzminin 1920-ci ilə qədərki yaradıcılığında kədərli bir dillə təsvir olunur. Şair "Bu da bir bahar" əsərində vətən yaralarını ümidsiz və qəmli notlarla qələmə alır.
Qırmızı qan ilə əlvandır bu gün lövhi-vətən,
Çəngi-istibdaddə qəbz olmada ruhi-vətən.
Azadlıq ümidinin nəticəsi və irticanın qara əlləri ilə hər şeyin alt-üst edildiyini görən müəllif yazır:
Od tutub odlandı vətən sərbəsər
Olmadı övladi-vətən bəxtəvər.
Görkəmli yazıçı-dramaturq Cəlil Məmmədquluzadə "Molla Nəsrəddin"də Əli Nəzmi haqqında məqaləsində yazır: "O vaxt biz məcmuəmizin 12-ci nömrəsində "Quli-biyabani" sərlövhəli bir məqalə ilə varlılarımıza tənəli bir xitab dərc etdik. Ta ki ondan bir neçə vaxt sonra Sabirin "Tömeyi-nahar"ı bizim səsimizə səs verdi. Bununla da Məşədi Sijimqulu Kefsiz də meydana çıxdı. M.Ə.Sabirin "Tömeyi-nahar"ına cavab olaraq "Çayda çapan qardaşım, ağlama, ağları gör" mətləli şeirini göndərdi. Məşədi Sijimqulunu ilk dəfə məcmuəmizdə nəzm ilə danışdıran, onun təbii şeirini büruzə verən həmən "Tömeyi-nahar" oldu..."
Mirzə Cəlilin bu fikrini sonralar ədəbiyyatşünas alim Mir Cəlal təsdiq edərək yazırdı: "İmza atmasa Sabir ilə Əli Nəzminin şeirlərini bir-birindən ayırmaq çox çətindir".
Ə.Nəzmi satirik şeirdə məharət sahibi olduğunu göstərir. Müraciət etdiyi mövzular, demək olar ki, Sabir yaradıcılığı ilə eyniyyət təşkil edir. Onun xurafatçıları, xalqı aldadan falçıları və s. həcv edən şeirlərində Sabir ruhu duyulur. Sabirin vəfatından sonra "Molla Nəsrəddin"də, eləcə də "Məzəli", "Zənbur", "Tuti" və başqa mətbu orqanlarda ən yaxşı satirik şeirlər yazan Ə.Nəzmi olub.
Şair "İrsi xəbər" (Ata irsi), "Gülürəm", "Yorğun bir baxış" şeirlərində bir rəssam kimi cəhalət və nadanlığın mənzərəsinin ibrətli təsvirini verib. "Ədəbiyyat, yaxud minacat" satirasında qəzetlərdən qorxub küyə düşən köhnəpərəstləri, "Məzəli" şeirində İran hökmdarı Məhəmmədəli şahı tənqid atəşinə tutub.
Ə.Nəzmi Gəncədə uzun müddət müəllim işləyib. 1924-1926-cı illərdə "Yeni Gəncə" qəzeti redaksiyasında, bir müddət sonra Bakıya köçərək "Kəndli" qəzeti və "Molla Nəsrəddin"də məsul katib kimi çalışıb. Ədib "Məlimat", "Tərəqqi", "Yeni irşad", "Günəş", "Qardaş köməyi" kimi qəzet və jurnallarla da əməkdaşlıq edib. Bu mətbu orqanlardandakı çıxışlarından məlum olur ki, Ə.Nəzmi təkcə satirik şeirlər deyil, eyni zamanda nəsrlə də maraqlanmış, publisistik məqalələr və felyetonlar da yazmışdır.
1934-cü ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü olan şair İkinci Dünya müharibəsi dövründə alman faşizminə qarşı kəskin satirik əsərlər qələmə alıb. O, həmçinin tərcüməçiliklə də məşğul olub, N.Gəncəvi, Ə.Firdovsi, İ.Krılov kimi sənətkarlardan tərcümələr edib. Eyni zamanda dəyərli ədəbi-tənqidi məqalələri işıq üzü görüb.
XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatı və mətbuatından bəhs edən "Keçmiş günlər" (1944) adlı mənzum xatirə yazıb.
Əli Nəzmi 4 yanvar 1946-cı ildə 68 yaşında vəfat edib.
Rəhman SALMANLI,
"Azərbaycan"
