İşğaldan azad olunmuş Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonlarında həyata keçirilən genişmiqyaslı bərpa və yenidənqurma işləri artıq qlobal urbanizasiya və postmünaqişə bərpası sahəsində diqqətçəkən nümunələrdən biri kimi qiymətləndirilir. Azərbaycanın bu istiqamətdə tətbiq etdiyi yanaşma beynəlxalq platformalarda, o cümlədən Ümumdünya Şəhərsalma Forumunun 13-cü Sessiyası (WUF13) çərçivəsində müzakirə olunan əsas prinsiplərlə üst-üstə düşür və bir sıra hallarda innovativ model kimi təqdim olunur.
BMT-nin UN-Habitat proqramı tərəfindən təşkil edilən WUF13 şəhərsalma inkişafı, dayanıqlı şəhər planlaşdırılması və postmünaqişə ərazilərinin bərpası sahəsində qlobal təcrübələrin paylaşılması üçün mühüm platformadır. WUF13-də əsas diqqət “daha yaşıl, inklüziv və davamlı şəhərlər” konsepsiyasına yönəldilib. Bu kontekstdə Azərbaycanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirdiyi layihələr beynəlxalq ekspertlər tərəfindən maraqla izlənilir.
Qlobal təcrübəyə nəzər saldıqda postmünaqişə bərpasında müxtəlif modellərin tətbiq olunduğu görünür. Məsələn, Sarayevo şəhərinin müharibədən sonrakı bərpasında əsas diqqət infrastrukturun tez bir zamanda funksional vəziyyətə gətirilməsinə yönəldilmişdi. Dubrovnik isə tarixi-mədəni irsin bərpasında beynəlxalq standartlara uyğun konservasiya metodları ilə seçilmişdir. Eyni zamanda, Kigali şəhəri postmünaqişə dövründə yaşıl şəhər konsepsiyasının tətbiqi ilə şəhərsalma inkişafının uğurlu nümunəsinə çevrilib.
Azərbaycanın yanaşması isə bu modellərin sintezini xatırladır. Burada həm sürətli infrastruktur quruculuğu, həm tarixi irsin bərpası, həm də innovativ və yaşıl texnologiyaların tətbiqi paralel şəkildə həyata keçirilir. Bu, ölkənin bərpa strategiyasını fərqləndirən əsas cəhətlərdən biridir.
Regionda tətbiq olunan “Ağıllı şəhər” və “Ağıllı kənd” konsepsiyaları beynəlxalq şəhərsalma trendlərinə tam uyğun gəlir. Zəngilan rayonunun Ağalı kəndi bu baxımdan qabaqcıl nümunə kimi çıxış edir. Burada rəqəmsal idarəetmə sistemləri, bərpaolunan enerji mənbələri və müasir sosial xidmətlər tətbiq edilir ki, bu da WUF13-də müzakirə olunan “insan mərkəzli və texnologiyaəsaslı şəhərlər” konsepsiyası ilə səsləşir.
Tarixi-mədəni irsin qorunması sahəsində də Azərbaycan beynəlxalq təcrübədən yararlanır. Şuşa şəhərində həyata keçirilən bərpa işləri UNESCO-nun irs mühafizəsi prinsiplərinə uyğun şəkildə aparılır. Yuxarı Gövhər Ağa Məscidi və Xurşidbanu Natəvanın evi kimi abidələrin bərpası zamanı tarixi orijinallığın qorunması prioritet kimi müəyyən edilib. Bu yanaşma UNESCO tərəfindən tövsiyə olunan konservasiya prinsipləri ilə uyğunluq təşkil edir.
Nəqliyyat və logistika sahəsində həyata keçirilən layihələr də beynəlxalq təcrübəyə əsaslanır. Füzuli Beynəlxalq Hava Limanı, Zəngilan Beynəlxalq Hava Limanı və Laçın Beynəlxalq Hava Limanı kimi müasir infrastruktur layihələri regionun qlobal iqtisadi sistemə inteqrasiyasını sürətləndirir. Bu, xüsusilə WUF platformasında vurğulanan “əlaqəli və dayanıqlı şəhərlər” konsepsiyası ilə uyğun gəlir.
Eyni zamanda, yaşıl enerji zonası konsepsiyası Azərbaycanın bərpa modelinin əsas sütunlarından biridir. Bu istiqamətdə görülən işlər “Paris Agreement” çərçivəsində müəyyən edilən iqlim hədəfləri ilə də uzlaşır. Günəş və külək enerjisi layihələri, su resurslarının effektiv idarə olunması və ekoloji balansın qorunması regionun uzunmüddətli dayanıqlığını təmin edir.
Mütəxəssislərin fikrincə, Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirilən bərpa və yenidənqurma prosesi artıq yalnız milli layihə deyil, qlobal urban inkişaf diskursunun bir hissəsinə çevrilməkdədir. Azərbaycanın təqdim etdiyi model postmünaqişə ərazilərinin bərpasında kompleks yanaşmanın – infrastruktur, sosial rifah, mədəni irs və ekoloji davamlılığın vəhdətinin uğurlu nümunəsi kimi çıxış edir.
Beləliklə, Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonlarında həyata keçirilən bərpa və quruculuq işləri yalnız Azərbaycanın inkişaf strategiyasının tərkib hissəsi deyil, eyni zamanda, WUF13 kimi beynəlxalq platformalarda müzakirə olunan qabaqcıl şəhərsalma prinsiplərinin praktik tətbiqi kimi qiymətləndirilir. Bu isə ölkənin qlobal səviyyədə artan nüfuzunu və dayanıqlı inkişaf sahəsində oynadığı fəal rolu bir daha təsdiqləyir.
jpeg_1777537267.jpeg)
