26 avqust – Laçın şəhəri günü Azərbaycan tarixinin yaddaşında xüsusi məna daşıyan günlərdəndir. Bu tarixə yalnız hərbi-siyasi hadisə kimi yanaşmaq, fikrimcə, Laçının daşıdığı tarixi və mənəvi yükü tam ifadə etməz. Laçın bizim üçün həm itirilmiş və illərlə həsrətində olduğumuz doğma yurdun, həm tarixi ədalətin bərpasının, həm də azad edilmiş torpaqlarda həyatın yenidən qurulmasının rəmzidir.
1923-cü ildə Abdallar kənd yaşayış məntəqəsinə Laçın adı verilərək şəhər statusu alması, 1930-cu ildə isə Laçın rayonunun inzibati ərazi vahidi kimi yaradılması bu ərazinin Azərbaycanın tarixində və ictimai həyatında tutduğu mövqenin qədimliyini və əhəmiyyətini göstərir. Laçının əhəmiyyəti, əlbəttə, yalnız onun təbii gözəllikləri, zəngin meşələri, yaylaqları və su ehtiyatları ilə müəyyən olunmur. Bu ərazi tarixən mürəkkəb coğrafi mövqeyinə görə Azərbaycanın təhlükəsizliyi baxımından xüsusi strateji əhəmiyyət daşıyıb. 1992-ci il mayın 18-də Laçının Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğalı bu səbəbdən Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə vurulmuş növbəti zərbə olmaqla yanaşı, ciddi geosiyasi nəticələr yaratdı. Laçının işğalı Ermənistanla keçmiş Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti arasında coğrafi əlaqənin formalaşmasına imkan verdi.
Prezident İlham Əliyevin də dəfələrlə vurğuladığı kimi, Şuşa və Laçının itirilməsi Azərbaycanın sonrakı ərazi itkilərinin başlanğıcına çevrilmişdi. Bu mənada Laçının işğalı yalnız bir rayonun itirilməsi deyildi. Bu, Azərbaycanın regional təhlükəsizliyinə, ərazi bütövlüyünə və gələcək inkişafına təsir edən daha geniş geosiyasi prosesin mühüm hissəsi idi.
Tarixi hadisələrə yalnız xəritə və statistika üzərindən yanaşmaq mümkün deyil. Hər bir işğal olunmuş şəhərin arxasında minlərlə insanın həyatı, ailə xatirələri, doğulduğu ev, uşaqlıq küçələri, məzarlıqlar, məktəblər, məbədlər və əsrlər boyu formalaşmış sosial yaddaş dayanır. Laçının işğalı da minlərlə insanın həyatını dəyişdi. Laçınlılar doğma evlərini tərk etmək məcburiyyətində qaldılar. Onların bir çoxu illərlə öz yurduna qayıdacağı günü gözlədi. Bu həsrət bəzən bir insan ömrünün böyük hissəsini əhatə etdi.
İşğal nəticəsində rayonun sosial-iqtisadi infrastrukturu dağıdıldı, tarixi və mədəni irsinə ciddi ziyan vuruldu. Məktəblər, səhiyyə və mədəniyyət müəssisələri, yaşayış binaları və digər obyektlər məhv edildi. Tarixi-mədəni irsə münasibətdə nümayiş etdirilən vandalizm isə yaddaşa və kimliyə yönəlmiş təhlükə idi.
Bu gün Laçının bərpası haqqında danışarkən məhz bu məqamı unutmamalıyıq: burada bərpa edilən yalnız binalar deyil, insanların həyatıdır.
Azərbaycan uzun illər ərzində münaqişənin beynəlxalq hüququn norma və prinsipləri əsasında sülh yolu ilə həllinə çalışdı. Lakin uzunmüddətli danışıqlar işğalın aradan qaldırılmasına gətirib çıxarmadı.
Tarix göstərdi ki, sülhün qorunması üçün həm siyasi iradə, həm diplomatik imkan, həm də dövlətin öz təhlükəsizliyini təmin etmək gücü vacibdir. 2020-ci il Vətən müharibəsi Azərbaycanın müasir tarixində yeni mərhələ yaratdı. 44 gün ərzində Azərbaycan Ordusunun qazandığı tarixi Zəfər ölkəmizin ərazi bütövlüyünün bərpası prosesini həlledici mərhələyə çıxardı. 2020-ci il dekabrın 1-də Laçın rayonu Azərbaycana qaytarıldı. Lakin şəhərin və Zabux, Sus kəndlərinin tam nəzarətə keçməsi üçün daha bir mərhələ lazım idi. 2022-ci il avqustun 26-da Azərbaycan Ordusunun Laçın şəhərinə daxil olması ilə xalqımızın üç onillikdən artıq davam edən həsrətinin daha bir mühüm səhifəsi bağlandı.
Bu hadisənin mənəvi əhəmiyyətini sözlə ifadə etmək çətindir. Çünki bu, illərlə “bir gün qayıdacağıq” deyən insanların arzularının gerçəyə çevrilməsi idi. Məhz buna görə 26 avqust tarixinin Laçın şəhəri günü kimi qeyd olunması milli yaddaş baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Müharibələr tarixində qələbələr adətən hərbi nəticələrlə ölçülür. Lakin Azərbaycanın azad edilmiş ərazilərində baş verən proses göstərir ki, bizim üçün Zəfərin mənası bununla məhdudlaşmır. Zəfərin ən humanist tərəfi insanın öz evinə qayıtmasıdır. 2023-cü il mayın 28-dən laçınlıların doğma yurda qayıdışına başlanması bu baxımdan xüsusi tarixi hadisədir. İllərlə başqa şəhərlərdə yaşayan insanlar yenidən Laçın torpağına qayıdır, öz evlərində həyatlarını davam etdirirlər. Bu gün Laçında tikilən hər bir evin arxasında bir ailənin hekayəsi var. Açılan hər məktəb bir uşağın gələcəyinə açılan qapıdır. Yaradılan hər iş yeri qayıdan ailənin burada öz həyatını qurması deməkdir. Böyük Qayıdışın əsl mahiyyəti də məhz budur: insanı doğma torpağa qaytarmaq və ona burada təhlükəsiz, ləyaqətli, firavan həyat qurmaq imkanı yaratmaq. 2026-cı ilin iyulunadək Laçın şəhəri ilə yanaşı, Zabux, Sus və Bəylik kəndlərinə də yüzlərlə ailənin daimi məskunlaşmasının təmin olunması bu prosesin ardıcıl xarakter daşıdığını göstərir.
Bu gün Laçında gedən quruculuq işlərinin miqyası Azərbaycanın qarşıya qoyduğu məqsədin böyüklüyünü göstərir.Laçın şəhərinin 2040-cı ilədək inkişafına dair Baş Planın təsdiqlənməsi şəhərin gələcək inkişafının sistemli şəkildə həyata keçirildiyini nümayiş etdirir. Yeni yaşayış məhəllələri, məktəblər, uşaq bağçaları, səhiyyə müəssisələri, mədəniyyət və turizm obyektləri şəhərin müasir simasını formalaşdırır. Burada diqqətçəkən məqam yalnız tikilən binaların sayı deyil. Əsas məsələ yeni Laçının insan üçün rahat, təhlükəsiz və müasir şəhər kimi qurulmasıdır. “15 dəqiqəlik şəhər” prinsipi əsasında planlaşdırma da məhz bu yanaşmanın göstəricisidir. Şəhərsalma artıq yalnız tikinti məsələsi deyil; burada insanın gündəlik həyat keyfiyyəti əsas götürülür.
Laçının iqtisadi dirçəlişi də Böyük Qayıdışın mühüm şərtidir. Sənaye və aqro-sənaye layihələrinin, mebel, tikiş və ayaqqabı fabriklərinin, balıqçılıq və digər istehsal müəssisələrinin yaradılması əhalinin məşğulluğuna və rayonun iqtisadi potensialının bərpasına xidmət edir. Burada xüsusilə sevindirici məqam odur ki, yaradılan yeni iş yerlərində Laçın və digər azad edilmiş ərazilərin sakinlərinə geniş imkanlar yaradılır.
Çünki insanın doğma torpağa qayıtması üçün yalnız ev kifayət etmir. Onun işi, məktəbi, səhiyyə xidməti, sosial mühiti və gələcəyə inamı da olmalıdır.
Laçında həyata keçirilən layihələr göstərir ki, şəhərin bərpası yalnız keçmişin təkrarı kimi nəzərdə tutulmayıb. Yeni Laçın həm tarixi yaddaşı qoruyur, həm də müasir inkişaf standartlarına uyğun gələcəyə hazırlanır.
Laçın Beynəlxalq Hava Limanının 2025-ci il mayın 28-də istifadəyə verilməsi şəhərin və bütövlükdə bölgənin nəqliyyat imkanlarını genişləndirən mühüm layihə oldu. Kəlbəcər-Laçın avtomobil yolunun, tunel və körpülərin inşası da regionun nəqliyyat əlçatanlığını artırır.
Turizm sahəsində yaradılan imkanlar Laçının təbii gözəlliklərini iqtisadi və mədəni potensiala çevirməyə şərait yaradır. “Laçın” İstirahət Kompleksi, Həkəri çayı ətrafında yaradılan istirahət məkanları, bulvar və kanat yolu layihəsi şəhərin gələcək turizm xəritəsində mühüm yer tutacağına əsas verir.
2025-ci ildə Laçının MDB-nin mədəniyyət paytaxtı seçilməsi də şəhərin təkcə bərpa olunan məkan kimi deyil, regional mədəni əməkdaşlıq platforması kimi əhəmiyyətinin artdığını göstərdi.
Laçının bərpasında diqqət çəkən başqa bir istiqamət yaşıl enerji layihələridir. Rayonda ardıcıl olaraq su elektrik stansiyalarının istifadəyə verilməsi Laçının enerji potensialının səmərəli şəkildə reallaşdırılmasına imkan verir. 2026-cı il iyulun 11-də Hoçaz çayı üzərində “Ağbulaq-1”, “Ağbulaq-2” və “Şeylanlı” su elektrik stansiyalarının açılışı bu prosesin növbəti mühüm mərhələsi oldu. Laçının elektrik tələbatının yaşıl enerji hesabına qarşılanması Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərdə müasir və ekoloji baxımdan dayanıqlı inkişaf modelini tətbiq etdiyini göstərir. Həmin tarixdə “Həkəriçay” su anbarının təməlinin qoyulması isə layihələrin yalnız Laçının deyil, daha geniş regionun gələcəyinə hesablandığını nümayiş etdirir. Belə layihələr Laçının gələcək inkişafını yalnız yerli səviyyədə deyil, Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun ümumi iqtisadi və sosial inkişaf strategiyası çərçivəsində nəzərdən keçirməyə imkan verir.
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Laçına etdiyi səfərlər şəhərin dövlət siyasətindəki xüsusi yerini göstərir. Güləbird Su Elektrik Stansiyasından Laçın Beynəlxalq Hava Limanına, məktəblərdən sənaye müəssisələrinə, yaşayış məhəllələrindən enerji layihələrinə qədər çoxsaylı obyektlərin açılışı və təməlqoyma mərasimləri Laçının inkişafının ardıcıl dövlət strategiyasına əsaslandığını göstərir. Bu prosesdə Azərbaycan Respublikasının Birinci vitse-prezidenti Mehriban Əliyevanın rəhbərliyi ilə Heydər Əliyev Fondunun həyata keçirdiyi sosial, mədəni və humanitar layihələr də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Qarabağın mədəni irsinin qorunması və yenidən yaşadılması istiqamətində görülən işlər azad edilmiş ərazilərin bərpasının yalnız fiziki deyil, mənəvi və mədəni ölçülərinin də olduğunu göstərir.
Müasir Azərbaycanın Zəfəri yalnız hərbi meydanda əldə edilən nəticə ilə ölçülə bilməz. Bu Zəfər həm də diplomatiyada, beynəlxalq münasibətlərdə, dövlət idarəçiliyində və ən başlıcası, azad edilmiş torpaqlarda həyatın bərpasında özünü göstərir. Bu mənada Laçın Azərbaycanın yeni reallıqlarının ən aydın nümunələrindən biridir.
Tarix bizə öyrədir ki, müharibələr bir gün başa çatır, lakin onların nəticələrinin aradan qaldırılması daha uzun zaman və böyük siyasi iradə tələb edir. Azərbaycan bu gün məhz belə bir mərhələdən keçir. İşğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpası, keçmiş məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına qayıtması və burada dayanıqlı həyatın qurulması böyük dövlətçilik layihəsidir. Laçının timsalında biz bir daha görürük ki, tarixi ədalətin bərpası yalnız keçmişin hesabının bağlanması deyil. Ədalətin ən mühüm nəticəsi gələcəyin qurulmasıdır.
Bu gün Laçında Azərbaycan bayrağı dalğalanır. Amma Laçının ən böyük qələbəsi yalnız bayrağın dalğalanması deyil. Ən böyük qələbə həmin bayrağın altında insanların yenidən rahat və təhlükəsiz yaşamasıdır.
Bu şəhərin küçələrində uşaqların səsi eşidilirsə, məktəblər fəaliyyət göstərirsə, ailələr öz evlərində yaşayırsa, müəssisələr işləyirsə, yeni yollar və sosial obyektlər yaradılırsa, deməli, həyat öz təbii axarına qayıdır. Bəlkə də Laçının bugünkü mənzərəsinin ən təsirli tərəfi budur: vaxtilə zorla susdurulmuş həyat indi yenidən danışır.
Biz şəhidlərimizin qəhrəmanlığı, qazilərimizin fədakarlığı və xalqımızın birliyi sayəsində bu günləri yaşayırıq. Onların qarşısında borcumuz uğrunda mübarizə apardıqları azad Vətəni qorumaq, inkişaf etdirmək və gələcək nəsillərə daha güclü şəkildə çatdırmaqdır. Laçının azadlığı Azərbaycanın tarixində yeni səhifə açdı. Laçının dirçəlişi isə həmin səhifənin davamıdır. Bu gün Laçın keçmişin ağrısını unutmayaraq gələcəyə inamla baxır. Onun yenidən qurulan küçələri, doğma yurduna qayıdan sakinləri, məktəbləri, müəssisələri, yaşıl enerji layihələri və yeni inkişaf perspektivləri bir həqiqəti ortaya qoyur: Zəfər yalnız torpağı geri qaytarmaq deyil, həmin torpaqda həyatı yenidən yaratmaqdır.
26 avqust – Laçın şəhəri günü bu baxımdan həm tariximizi xatırlamaq, həm şəhidlərimizin əziz xatirəsini ehtiramla yad etmək, həm də gələcəyə baxmaq günüdür.
Laçın bu gün Azərbaycanın keçmişindən gələcəyinə uzanan yolun canlı rəmzidir.
Və bu yolun ən mühüm sözü, məncə, qayıdışdır.
İnsanın öz evinə, öz torpağına, öz yaddaşına qayıdışı.
Laçının Zəfəri də məhz burada tamamlanır – torpaq azad olur, insan qayıdır, həyat yenidən başlayır.
Hicran Hüseynova,
Milli Məclisin Ailə, qadın və uşaq məsələləri komitəsinin sədri, professor
jpg_1785587612jpg_1785738592jpg_1787763249.jpg)
jpg_1787697443.jpg)
