Azərbaycan kino sənətinin konseptual baxımdan ən mürəkkəb əsərlərindən olan "Nəsimi" bədii filmi milli mədəniyyət tariximizdə, sadəcə, bioqrafik ekran əsəri deyil, bədii-fəlsəfi bir intibah hadisəsidir. Rejissor Həsən Seyidbəylinin quruluşu və yazıçı İsa Hüseynovun (Muğanna) ssenarisi əsasında ərsəyə gələn bu film SSRİ dövrünün hakim ateist və materialist ideologiyasının hökm sürdüyü bir mühitdə Şərqin ən radikal və humanist fəlsəfi cərəyanlarından biri olan hürufiliyi mərkəzə gətirməklə böyük bir elmi-mədəni cəsarət nümayiş etdirmişdir.
1973-cü ildə çəkilən ekran əsəri XIV-XV əsrlər Şərqinin qanlı feodal ziddiyyətlərini, teokratik təqibləri və fərdi azadlıq ideyasının boğulduğu bir epoxanı təsvir etməklə bərabər, mahiyyətcə insanın ilahi qüdrətini, onun kainatın mərkəzində dayanan ən ali varlıq olduğunu bəyan edən konsepsiyanı bədii dilin vasitəsilə vizuallaşdırmışdır. Senzuranın ən sərt dönəmində İmadəddin Nəsiminin yaradıcılığındakı "Haqq mənəm" (Ənəl-həqq) çağırışını dini mühafizəkarlığa qarşı üsyan kimi təqdim edən film Azərbaycan xalqının milli mənlik şüurunun, tarixi köklərinə bağlılığının və müstəqil təfəkkürünün formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Bu mənada ekran əsəri, sadəcə, keçmişin gerçəkliyi deyil, həm də bəşəri azadlıq, ideya uğrunda fədakarlıq və mənəvi ucalığın sönməz ziyasıdır.
Ekran əsəri dahi şairin anadan olmasının 600 illik yubileyi münasibətilə lentə alınmış və Azərbaycan kino sənətinin ən parlaq incilərindən birinə çevrilmişdir.
Çətin sınaqlar
Kinolent Xalq yazıçısı İsa Hüseynovun (Muğanna) "Məhşər" romanı əsasında müəllifin öz ssenarisi üzrə ekranlaşdırılmışdır. Film Ulu Öndər Heydər Əliyevin dəstəyi və təşəbbüsü sayəsində ərsəyə gəlmişdir. Çəkilişlər üçün xaricdən valyuta ilə "Kodak" kinolenti gətirilmiş və bu, Azərbaycan kinosunda həmin lentlə çəkilən ilk film olmuşdur. Tarixi həqiqətləri qorumaq məqsədilə çəkilişlərə görkəmli nəsimişünas alimlər, etnoqraflar və sənətşünaslar cəlb edilmişlər.
Filmdə Orta əsrlərin dini fanatizmi, feodal zülmü və işğalçı müharibələr fonunda insanın daxili azadlığı, ruhaniliyi və haqq uğrunda mübarizəsi işıqlandırılır. Hürufilik təriqətinin rəhbəri Fəzlullah Nəiminin edamından sonra onun ideyalarını davam etdirən Nəsimi "Ənəl-həqq" fəlsəfəsini yayır. Teymurləngin ordusunun Şirvana yürüşü, Şirvanşah İbrahimin diplomatik gedişləri və Nəsiminin Hələb şəhərində dərisinin soyularaq edam edilməsi filmin kulminasiya nöqtələrini təşkil edir. Şair ölüm ayağında belə öz əqidəsindən dönmür və insanın ilahi qüdrətini ucaldır.
Ekran əsərindəki aktyor ansamblı təkcə fərdi personajları canlandırmır, həm də dövrün böyük sivilizasiya və ideologiya toqquşmasını nümayiş etdirir. İsmayıl Osmanlının bənzərsiz ifasında təqdim olunan Fəzlullah Nəimi elmin, daxili nizamın və mistik idrakın müdrikliyini təcəssüm etdirir. Rasim Balayevin Nəsimisi isə bu elmin coşğun fədaisinə, qorxmaz carçısına çevrilən gənc və sarsılmaz iradənin rəmzidir. Onların qarşısında dayanan Şirvanşah İbrahim (Səməndər Rzayev) və Miranşah (Muxtar Maniyev) kimi tarixi simalar isə azad düşüncəni boğmağa çalışan, lakin öz daxili qorxularına və feodal hakimiyyət ambisiyalarına əsir düşən repressiv dairənin bədii təsviridir. Bu gərgin qarşıdurma kinoda dialoq dramaturgiyasının ən yüksək zirvələrindən birini yaratmışdır.
Tamaşaçıların böyük həyəcanla izlədiyi kulminasiya nöqtəsi olan edam səhnəsi kinomuzun ən ağır və dramatik çəkiliş proseslərindən biri hesab olunur. Nəsiminin diri-diri dərisinin soyulması səhnəsinin naturalizmi və bədii təsir gücü rejissor Həsən Seyidbəylinin qeyri-adi gedişləri və Rasim Balayevin yüksək psixoloji dözümlülüyü sayəsində əldə edilmişdir. Şairin edam edilərkən belə öz əqidəsindən dönməməsi, fiziki ağrılara məğrurluqla sinə gərməsi gerçək olaraq sənətdə ideyanın və haqqın ölüm üzərindəki mütləq qələbəsi kimi arxivləşmişdir.
Burada bir məqama xüsusi toxunulmalıdır. Film boyu Rasim Balayevin unudulmaz tembri ilə səslənən qəzəllər, sadəcə, bədii fon rolunu oynamır, hər biri süjetin fəlsəfi sütununu təşkil edir. Kino nəzəriyyəçilərinin yazdıqlarına görə, filmin ana xəttini təşkil edən "Məndə sığar iki cahan, mən bu cahana sığmazam..." qəzəli hürufiliyin "Vəhdəti-vücud" (varlığın birliyi) fəlsəfəsinin poetik çağırışıdır. Şair burada bəyan edir ki, insan fiziki olaraq bu maddi dünyaya sığsa da, onun mənəvi ruhu və şüuru iki cahanı (maddi və mənəvi dünyanı) əhatə edəcək qədər nəhayətsizdir. "Haqq mənəm" ifadəsi ilə birləşən bu fəlsəfə insanın daxilində ilahi bir zərrə daşıdığını və onun heç bir qul, kölə və ya feodal zülmünə baş əyməməli olan uca bir varlıq olduğunu vurğulayır.
"Məkanım yox fəlakanda, nə yerdə, nə asimanda..." qəzəli ilə Nəsiminin məkansızlıq və zamansızlıq fəlsəfəsi filmdə onun dərvişlik həyatı və səyahətləri zamanı ön plana çıxır, insanın coğrafi sərhədlərlə, dini qəliblərlə və dar qəfəslərlə məhdudlaşdırıla bilməyəcəyi göstərilir. Şair öz ruhunun və ideyalarının sərbəstliyini fələklərin və asimanın fövqündə görür.
"Gəl, ey dilbər ki, müştaqam, səni görmək dilər könlüm" qəzəli filmdə təsəvvüfdəki "ilahi eşq" anlayışına söykənir. Buradakı gözəllik və sevgili anlayışı dünyəvi ehtiraslardan uzaq mütləq həqiqətə - Yaradana və kamil insana duyulan mənəvi sevgini ifadə edir.
Ekran əsərinin fəlsəfi təsir gücünü zirvəyə qaldıran ən mühüm amillərdən biri də görkəmli bəstəkar Tofiq Quliyevin film üçün yazdığı monumental musiqidir. Lirik mahnıların ustadı kimi tanınan bəstəkar bu filmdə öz yaradıcılıq ampluasını tamamilə dəyişərək dərin, dramatik və fəlsəfi bir simfonizm ortaya qoymuşdur. Tofiq Quliyev musiqi ssenarisini hazırlayarkən Şərq mənəviyyatını və təsəvvüf fəlsəfəsini dərindən araşdırmış, xüsusilə Orta əsrlər hürufi dərvişlərinin zikr ritmlərini və qədim muğam melodiyalarını təhlil etmişdir. O, filmin musiqi strukturunu simfonik orkestrlə milli alətlərin (xüsusilə tar, kamança və ney) sintezi üzərində qurmuş, fərqli xor partiyalarından istifadə etmişdir. Bəstəkar hər bir personaj və hadisə üçün ayrıca musiqi leytmotivi yaratmışdı. Nəsiminin poetik monoloqlarını müşayiət edən həzin, lakin daxili bir üsyan çıxaran melodiyalar edam səhnəsində insanın mənəvi ucalığını tərənnüm edən əzəmətli, dramatik simfonik partituralarla əvəzlənirdi. Tofiq Quliyevin bu gərgin və titanik əməyi sayəsində musiqi filmdə, sadəcə, bədii fona çevrilmədi, Nəsimi fəlsəfəsinin ruhunu vizual kadrlardan əvvəl tamaşaçıya ötürən müstəqil bir obraz səviyyəsinə yüksəldi.
Heydər Əliyevin siyasi iradəsi
Filmin ərsəyə gəlməsi təkcə yaradıcı heyətin deyil, həm də o dövrdə Azərbaycana rəhbərlik edən Ulu Öndər Heydər Əliyevin böyük siyasi iradəsinin və milli təəssübkeşliyinin birbaşa nəticəsi idi. Məhz Heydər Əliyevin təşəbbüsü və ciddi səyləri sayəsində İmadəddin Nəsiminin 600 illik yubileyi 1973-cü ildə UNESCO səviyyəsində qeyd olunan ilk dahi azərbaycanlı mütəfəkkir kimi tarixə düşdü. Moskvadakı mərkəzi sovet senzurasının islam təsəvvürünə və mistik fəlsəfəyə aid olan belə bir mövzuya icazə verməsi qeyri-mümkün görünsə də, Heydər Əliyev böyük diplomatik gedişlərlə filmin çəkilişlərinə rəsmi yaşıl işıq yandırdı. Onun göstərdiyi mühüm təşkilati və dövlət dəstəyinin təfərrüatları kino tariximiz üçün misilsizdir.
Əvvəla xüsusi texniki təminat yüksək səviyyədə həyata keçirildi. Heydər Əliyevin tapşırığı ilə dövrün ən aparıcı nəsimişünas alimləri, tarixçiləri və dilçiləri filmin ssenari mərhələsindən çəkilişinə qədər məsləhətçi kimi cəlb olundu. Naxçıvandakı tarixi Əlincə qalası, Şirvanşahlar Sarayı və Suraxanı Atəşgahında aparılan çəkilişlər zamanı dövlət qurumları, o cümlədən kütləvi səhnələr üçün atlı dəstələr və hərbi qüvvələr birbaşa rejissorun ixtiyarına verildi. Moskva rəsmilərinin filmdəki dini-panteist motivləri "ideoloji zərərli" hesab edib qadağan etmək cəhdlərinin qarşısı məhz Ulu Öndərin sovet rəhbərliyi qarşısındakı şəxsi nüfuzu və filmi himayə etməsi sayəsində alındı.
"Nəsimi" filmi Azərbaycan kinosunda tarixi-fəlsəfi bioqrafiya janrının mükəmməl fundamentini qoymaqla bərabər, böyük ittifaq miqyasında da ciddi uğurlara imza atdı. Ekran əsəri 1974-cü ildə Bakıda keçirilən VII Ümumittifaq kinofestivalında "Tarixi mövzuda ən yaxşı film" mükafatına layiq görüldü. Eyni zamanda gənc Rasim Balayev ilk rolu ilə "Ən yaxşı kişi rolu" mükafatını qazanaraq adını sovet kinosunun tarixinə yazdı.
Film bu gün də öz möhtəşəm kütləvi səhnələri, Tofiq Quliyevin unudulmaz musiqisi və fəlsəfi dialoqları ilə Azərbaycan kino sənətinin zirvələrindən hesab olunur.
İradə ƏLİYEVA,
"Azərbaycan"
