Azərbaycan ədəbiyyatının zəngin tarixində hər sənətkar öz yaradıcılıq yolu, həyatı və taleyi ilə seçilir. Hər biri yaşadıqları dövrün ədəbi mənzərəsinə öz sözünü, öz nəfəsini gətirir. Yazıçı, jurnalist və ssenarist Çingiz Ələkbərzadənin də yaradıcılığında XX əsrin ikinci yarısının ictimai-mədəni mühiti öz əksini tapıb.
Çingiz Ələkbərzadə 1936-cı il oktyabrın 17-də Bakıda dünyaya gəlib. Orta təhsilini Tovuz şəhərindəki A.S.Puşkin adına məktəbdə alıb. 1955-1960-cı illərdə Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki Bakı Dövlət Universiteti) Filologiya fakültəsini bitirib.
O, ədəbiyyata kiçik yaşlarından böyük maraq göstərib. Çingiz Ələkbərzadə yazıçı oğlu idi. Atası Əbülhəsən dövrünün sayılıb-seçilən qələm adamlarından biri olub. Ancaq Çingiz Ələkbərzadə ədəbiyyatdakı yerini, yaradıcılıq yolunu özü formalaşdırıb, onun özünəməxsus dəst-xəti olub. Onun 1958-ci ildə hələ tələbə ikən "Kökəlməyin sirri" adlı hekayəsinin almanaxda dərc olunmasını yaradıcılıq yolunun başlanğıcı hesab etmək mümkündür. Bundan əlavə o, dövri mətbuatda da müntəzəm çıxış edib.
Çingiz Ələkbərzadənin həyatında müəllimlik və jurnalistika mühüm yer tutub. Əmək fəaliyyətinə müəllim kimi 1960-cı ildə Əli Bayramlıdakı (indiki Şirvan) 2 saylı orta məktəbdə başlayan Çingiz 1961-1966-cı illərdə Azərbaycan Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Komitəsinin Son xəbərlər redaksiyasında işləyib. Sonra İsmayıllının İvanovka kəndində müəllimlik edib. 1968-1971-ci illərdə isə Əli Bayramlıda "İşıq", 1971-1972-ci illərdə İsmayıllıda "Zəhmətkeş" qəzetlərində çalışıb.
1972-1973-cü illərdə Televiziya və Radio Verilişləri Komitəsinin "Günün səsi" xəbərlər baş redaksiyasında müxbir kimi fəaliyyət göstərən Çingiz Ələkbərzadə sonrakı illər "Azərbaycanfilm" Kinostudiyasında ssenarist, "Kirpi" satirik jurnalında ədəbi işçi olub.
Bu zəngin fəaliyyət yolu onun dünyagörüşünün formalaşmasında mühüm rol oynayıb. Müəllimlik ona insanları yaxından tanımaq, qəzetçilik cəmiyyətin gündəlik həyatını müşahidə etmək, televiziya hadisələri operativ izləmək imkanı verib. Kino isə Çingiz Ələkbərzadəyə həyat materialını başqa bir sənətin dili ilə ifadə etmək imkanı açıb. Bu təcrübələr son nəticədə onun bədii düşüncəsində birləşib. Yazıçı bütün bu təcrübəni öz yaradıcılığında ümumiləşdirərək insan və zaman haqqında bədii sözə çevirib.
Çingiz Ələkbərzadənin yaradıcılığı janr və mövzu baxımından rəngarəngdir. Ədəbiyyata özünəməxsus mövzu seçimi, həyat həqiqətlərinə münasibəti və müşahidə bacarığı ilə gələn, qələmə aldığı əsərlərdə dövrünün sosial-ictimai mənzərəsinə işıq salmağa çalışan yazıçının ilk kitabı -"Yarpaqlar töküləndə" 1964-cü ildə işıq üzü görüb. Sonrakı illərdə "Güllələr dənizdə sönür", "Qızıl yəhərli at", "Çılpaqlı", "Vulkan", "Öndən", "Qumarbaz", "Zindan" və başqa əsərləri oxuculara təqdim edilib.
Yazıçının əsərlərində insanın taleyi, xarakteri, mənəvi seçimi və cəmiyyətlə fərd arasındakı münasibətlər mühüm yer tutub. Çingiz Ələkbərzadənin yaradıcılığının əsas xüsusiyyətlərindən biri həyat həqiqətinə bağlılığıdır. O, insanı yalnız müəyyən hadisənin iştirakçısı kimi deyil, həmin hadisənin mənəvi yükünü daşıyan şəxsiyyət kimi təqdim etməyə çalışıb. Yazıçı üçün hadisənin özü qədər həmin hadisənin insanın daxilində yaratdığı dəyişiklik, seçim qarşısında qaldığı suallar və vicdan qarşısında məsuliyyəti də əhəmiyyətli idi. Bu səbəbdən yazıçının nəsrində canlı həyatın nəfəsi, insan xarakterlərinə və dövrün sosial mənzərəsinə həssas münasibət duyulur. Yazıçı gerçəkliyi yalnız təsvir etməklə kifayətlənməyib. Gördüklərinin arxasında dayanan mənəvi və ictimai səbəbləri də anlamaq və oxucularına anlatmaq istəyib.
"Azərbaycanfilm" Kinostudiyasında ssenarist kimi çalışması onun bədii düşüncəsinin ekran sənətində də ifadəsinə imkan yaradıb. Onun ssenariləri əsasında "Günlərin bir günü" və "Vulkana doğru" filmləri çəkilib.
1970-ci ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü olan Çingiz Ələkbərzadə 1980-ci ildə Özbəkistanda keçirilən Azərbaycan ədəbiyyatı və incəsənəti ongünlüyündə iştirak edib.
Onun həyatının ən ağır sınaqlarından biri 1986-1988-ci illərdə həbsdə olmasıdır. Çingiz Ələkbərzadə həbsxanaya durğunluq dövründə ictimai nöqsanları, çatışmazlıqları kəskin tənqid etdiyinə görə düşmüşdü. Yazıçı sonradan bəraət alıb. Ancaq ikiillik zindan həyatı onun həm mənəvi dünyasına, azadlıq və ədalət haqqında düşüncələrinə, eyni zamanda səhhətinə ciddi təsir göstərib. Azadlığın nə demək olduğu, ləyaqəti qorumağın hansı mənəvi güc tələb etdiyi, haqsızlıq qarşısında insanın necə davranmalı olduğu kimi məsələlər Çingiz Ələkbərzadənin yaradıcılığında xüsusi məna kəsb edib. O, həbsdən çıxandan sonra "Türmə mənim ahımdır" şeirlər kitabı və həbsxana həyatından bəhs edən "Zindan" adlı roman qələmə alıb. Yazıçı yaşadığı mənəvi ağrını, çətin məqamda sınmayan, məğlub olmayan azadlıq, vicdan və ləyaqət duyğularını əsərlərində təcəssüm etdirib.
Onun ömrü sözə bağlı olub. Çingiz Ələkbərzadə yalnız özünün gördüklərini və yaşadıqlarını, ümumilikdə həyatın sevincini, insanın mənəvi ağrılarını, qarşılaşdığı sınaqları və seçimlərini qələmə alıb. Yazıçının əsərlərində zamanın izləri ilə yanaşı, zamandan üstün olan dəyərlər - həqiqət, azadlıq, vicdan, ləyaqət və insanlıq yaşayır.
Çingiz Ələkbərzadə 1999-cu il yanvarın 7-də, 62 yaşında dünyasını dəyişib.
Zöhrə FƏRƏCOVA,
"Azərbaycan"
