Naxçıvan haqqında danışarkən onu yalnız coğrafi mövqeyi, iqtisadi potensialı və strateji əhəmiyyəti ilə xarakterizə etmək mümkün deyil. Naxçıvan Azərbaycan dövlətçilik və mədəniyyət tarixinin mühüm mərkəzlərindən biridir. Prezident İlham Əliyevin 11 avqust 2026-cı ildə Naxçıvana səfəri zamanı Azərbaycan Televiziyasına verdiyi müsahibədə bu məqam xüsusi şəkildə vurğulanır. Müsahibədə Naxçıvanın tarixi-mədəni irsinin qorunması, milli kimliyin yaşadılması, Ümummilli Lider Heydər Əliyev irsi, şəhərsalma, yaşıl enerji, turizm, yeni idarəetmə modeli və Qarabağla Şərqi Zəngəzurla vahid inkişaf konsepsiyası bir-biri ilə bağlı şəkildə təqdim edilir.
Naxçıvanın inkişafında ilk baxışdan fərqli görünən iki istiqamətin — milli kimliyin qorunması ilə müasir texnologiyaların tətbiqinin — əslində bir-birini tamamlaması diqqət çəkir. Bir tərəfdə Möminə xatun məqbərəsi, Əcəmi Naxçıvaninin memarlıq irsi, digər tərəfdə Günəş elektrik stansiyaları, batareya saxlanc sistemləri, elektrik avtobusları və müasir şəhər planlaşdırılması dayanır. Bu iki istiqamət birlikdə Naxçıvanın həm keçmişinə, həm də gələcəyinə əsaslanan inkişaf modelini formalaşdırır.
Naxçıvanın tarixi-mədəni irsi onun ən böyük üstünlüklərindən biridir. Prezident İlham Əliyevin müsahibəsində Naxçıvanın qədim Atabəylər dövlətinin paytaxtı olduğu və bu dövrə, eləcə də sonrakı mərhələlərə aid dünya əhəmiyyətli abidələrin mövcudluğu qeyd olunur. Bu irs yalnız keçmişin yadigarı deyil, həm də müasir Azərbaycanın milli identikliyinin mühüm elementlərindən biridir.
Möminə xatun məqbərəsinin bərpasına xüsusi diqqət yetirilməsi də bunun göstəricisidir. Abidənin konservasiyası və bərpası tarixi memarlıq nümunələrinin qorunması baxımından əhəmiyyətlidir. Eyni zamanda, bu işlər Naxçıvanın turizm potensialının daha səmərəli istifadəsi üçün də yeni imkanlar yaradır. Tarixi məkanların qorunaraq gələcək nəsillərə ötürülməsi, onların turizm marşrutlarına daxil edilməsi və şəhər mühitində düzgün təqdim olunması mədəni irsin iqtisadi və sosial imkanlarını da genişləndirə bilər.
Əcəmi Naxçıvaninin irsinin yaşadılması bu siyasətin başqa bir mühüm nümunəsidir. Onun şərəfinə abidənin ucaldılması və Möminə xatun məqbərəsinin bu tarixi irslə yanaşı təqdim olunması Naxçıvan memarlıq məktəbinin milli tarixdəki roluna diqqəti artırır. Bu yanaşma göstərir ki, şəhərsalma yalnız yeni binaların tikilməsi deyil, həm də mövcud tarixi simanın qorunması prosesidir.
Milli kimlik məsələsinin xüsusi vurğulanması da təsadüfi deyil. Prezident İlham Əliyevin sözlərinə görə, sosial-iqtisadi inkişaf və enerji təhlükəsizliyi vacib olsa da, bütün işlərin təməlində milli kimlik, milli ruh, mədəniyyət, dil, ədəbiyyat və tarix dayanır. Bu yanaşma inkişafın yalnız maddi göstəricilərdən ibarət olmadığını, onun mənəvi və tarixi əsaslarının da qorunmasının vacibliyini göstərir.
Naxçıvanın Azərbaycan xalqına Ulu Öndər Heydər Əliyev kimi böyük şəxsiyyət bəxş etməsi də müsahibədə xüsusi qeyd edilir. Bu məqam Naxçıvanın Azərbaycan dövlətçilik tarixindəki yerini bir daha önə çıxarır. Ulu Öndər Heydər Əliyev irsi Naxçıvanın yalnız keçmişi ilə bağlı deyil; müasir Azərbaycan dövlətçiliyinin formalaşmasında mühüm rol oynayan siyasi xəttin tarixi kökləri baxımından da əhəmiyyətlidir.
Naxçıvanın gələcək inkişafında tarix və müasirliyin vəhdəti şəhərsalma siyasətində də özünü göstərir. Naxçıvan şəhərinin Baş planının hazırlanması ilə bağlı təqdim olunan işlər müasir şəhər mühitinin formalaşdırılması üçün yeni imkanlar yaradır. Burada məqsəd şəhəri yalnız böyütmək deyil, onun yaşayış, nəqliyyat, sosial və ictimai məkanlarını müasir tələblər əsasında təşkil etməkdir.
Qarabağ və Şərqi Zəngəzur ilə vahid inkişaf konsepsiyası da bu mənada mühüm əhəmiyyət daşıyır. Prezident İlham Əliyevin fikrincə, bu ərazilər tarixi və coğrafi baxımdan bir-biri ilə əlaqəli məkandır. Zəngilanla Ordubad arasındakı 42 kilometrlik məsafə bu yaxınlığın praktiki ifadələrindən biridir. Bu coğrafiyanın vahid, nümunəvi inkişaf diyarı kimi nəzərdə tutulması yeni regional planlaşdırma baxışını ortaya qoyur.
Bu vahid konsepsiyanın mühüm hissəsi yaşıl inkişaf modelidir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun yaşıl enerji zonası elan edilməsi ilə yanaşı, Naxçıvanın da yaşıl enerji bölgəsi olması xüsusi vurğulanır. Burada istehsal olunan enerjinin əksəriyyətinin bərpaolunan enerji hesabına əldə edilməsi, Günəş və su elektrik stansiyalarının inkişaf etdirilməsi bu modelin əsasını təşkil edir.
Naxçıvanın yaşıl enerji potensialı onun gələcək iqtisadi strukturunda mühüm dəyişiklik yarada bilər. Ənənəvi enerji mənbələri ilə yanaşı, Günəş və su enerjisindən istifadənin genişləndirilməsi həm ekoloji, həm iqtisadi, həm də strateji üstünlüklər yaradır. Prezidentin müsahibəsində Günəş enerjisinin potensialının ən azı 500 meqavat, hətta 1000 meqavat ola biləcəyi vurğulanır.
Bərpaolunan enerji layihələrinin digər əhəmiyyətli tərəfi investorlar üçün yaratdığı imkanlardır. Prezidentin qeyd etdiyi kimi, özəl sektorun bu layihələrə maraq göstərməsi onların iqtisadi cəhətdən cəlbedici olmasını nümayiş etdirir. Dövlət dəstəyi, investisiya iqlimi və artan enerji ixrac imkanları Naxçıvanı gələcəkdə investorlar üçün daha maraqlı məkana çevirə bilər.
Enerji təhlükəsizliyindən enerji ixracına keçid Naxçıvanın regional rolunu da dəyişir. Bu region artıq yalnız öz tələbatını ödəyən enerji sistemi deyil, böyük həcmdə elektrik enerjisi istehsal edə biləcək və qonşu bazarlara ixrac edə biləcək məkan kimi düşünülür. Türkiyə və İran istiqamətlərində ötürücü xətlərin imkanlarının artırılması, gələcəkdə Avropaya çıxış ehtimalının nəzərdən keçirilməsi bu strategiyanın uzunmüddətli istiqamətlərindəndir.
Yaşıl enerji yalnız elektrik istehsalı demək deyil. Müasir enerji sistemlərində saxlanc texnologiyaları xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu baxımdan Naxçıvanda ilkin mərhələdə ən azı 100 meqavatlıq batareya saxlanc qurğusunun yaradılması qərarı mühüm texnoloji addımdır. Belə qurğular günəş və su kimi bərpaolunan mənbələrdən əldə olunan enerjinin daha səmərəli idarə edilməsinə şərait yaradır.
Yaşıl inkişaf nəqliyyat sahəsində də özünü göstərir. Naxçıvan şəhərində yeni elektrik avtobuslarının istifadəyə verilməsi şəhər nəqliyyatının modernləşdirilməsinin yanında daha müasir texnologiyalara keçidin göstəricisidir. Elektrik nəqliyyatının genişləndirilməsi enerji siyasəti ilə şəhər siyasətini birləşdirən mühüm nümunədir.
Naxçıvanın yaşıl inkişaf modelinin mühüm komponentlərindən biri də ekoloji turizmdir. Muxtar respublikanın təmiz havası, təbiəti və mənzərəli əraziləri turizm üçün geniş imkanlar yaradır. Tarixi abidələrlə təbii məkanların birləşdirilməsi Naxçıvanın turizm məhsulunu daha zəngin edə bilər. Bunun üçün hotel və xidmət infrastrukturunun genişləndirilməsi vacibdir. Şəhərin mərkəzində yeni beşulduzlu mehmanxananın təməlinin qoyulması bu istiqamətdə ilkin addımlardan biridir.
Turizmin inkişafı həm də mədəni irsin qorunmasına əlavə stimul verə bilər. Tarixi abidələrə artan maraq onların konservasiyasına və bərpasına diqqəti artırır. Beləliklə, mədəni irs və turizm arasında qarşılıqlı əlaqə yaranır: qorunan irs turisti cəlb edir, turizmdən yaranan iqtisadi imkanlar isə bu irsin qorunmasına xidmət edə bilər.
Naxçıvanın gələcəyində yeni idarəetmə modelinin tətbiqi də mühüm istiqamətdir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda tətbiq edilən Prezidentin xüsusi nümayəndəlik institutunun Naxçıvanda da həyata keçirilməsi idarəetmənin təkmilləşdirilməsi məqsədini daşıyır. Prezidentin sözlərinə görə, bununla yanaşı kadr islahatları və struktur islahatları da həyata keçirilir. Məqsəd regionun inkişafını sürətləndirmək və insanların rahat, təhlükəsiz və firavan şəraitdə yaşamasını təmin etməkdir.
Burada mühüm məqam idarəetmənin nəticəyönümlü xarakteridir. Böyük infrastruktur layihələrinin, sosial proqramların və iqtisadi təşəbbüslərin effektiv icrası üçün koordinasiya vacibdir. İdarəetmə mexanizmləri nə qədər çevik olsa, qərarların icrası da bir o qədər sürətli ola bilər. Prezident İlham Əliyevin müsahibəsində “vaxt itirməmək” prinsipinin dəfələrlə vurğulanması bu yanaşmanın əsas xüsusiyyətlərindən biridir.
Naxçıvanın gələcək modeli enerji, nəqliyyat, iqtisadiyyat və mədəniyyətin vahid sistemdə birləşdirilməsinə əsaslanır. Zəngəzur dəhlizi açıldıqda təkcə dəmir yolu və avtomobil yolları deyil, enerji xətləri və fiber-optik kabellərin də keçməsi imkanının olması bu modelin çoxşaxəli xarakterini nümayiş etdirir.
Bu mənada Naxçıvan gələcəyin “bağlantılı regionu” kimi formalaşa bilər. Nəqliyyat bağlantısı onu iqtisadi baxımdan, enerji bağlantısı enerji baxımından, rəqəmsal bağlantı isə texnoloji baxımdan daha böyük məkanlara inteqrasiya edəcək. Bunun üzərinə tarixi və mədəni kimliyin qorunması əlavə edildikdə, söhbət milli dəyərlərlə müasirliyin paralel inkişafından gedir.
Naxçıvanın kənd təsərrüfatı potensialı da bu konsepsiyaya daxil edilir. Müasir suvarma sistemlərinin yaradılması, artezian quyularının qazılması və suvarılmayan torpaqların istifadəyə verilməsi regionda kənd təsərrüfatının inkişafına yeni imkanlar yarada bilər.
Sənaye Parkının yaradılması ilə kənd təsərrüfatının inkişafının birləşdirilməsi regionun daxili iqtisadi əlaqələrini də gücləndirə bilər. Aqrar istehsalın artması emal və logistika tələb edir. Nəqliyyat dəhlizlərinin genişlənməsi isə məhsulların bazarlara çıxmasını asanlaşdıra bilər. Bu zaman Naxçıvanın kənd təsərrüfatı həm daxili təminatda, həm də ixrac yönümlü fəaliyyətlərdə daha böyük rol oynaya bilər.
Naxçıvanın inkişafında sosial məsələlərin xüsusi yer tutması da bu modelin insan yönümlü xarakterini göstərir. DOST Mərkəzi, ASAN xidmət, uşaq bağçaları, yeni avtobuslar və yollar yalnız texniki layihələr deyil, insanların dövlət və iqtisadi imkanlara çıxışını yaxşılaşdıran addımlardır.
Beləliklə, Naxçıvanın gələcək obrazı keçmişlə gələcək arasında qurulan körpü kimi təsəvvür olunur. Bir tərəfdə Möminə xatun məqbərəsi və Əcəmi Naxçıvani irsi, digər tərəfdə günəş elektrik stansiyaları, batareya saxlanc sistemləri, elektrik avtobusları, yeni Baş plan və müasir idarəetmə. Bu iki istiqamət bir-birinə zidd deyil. Əksinə, müasir dövlətçilik anlayışında tarixi irsin qorunması gələcəyə doğru inkişafın mənəvi dayağıdır.
Prezident İlham Əliyevin müsahibəsində Naxçıvanın Azərbaycan xalqına Heydər Əliyev kimi Ulu Öndər bəxş etməsi ilə bağlı fikirləri də bu kontekstdə xüsusi məna daşıyır. Naxçıvan yalnız keçmişin xatirəsini qoruyan diyar deyil; Azərbaycanın siyasi, dövlətçilik və mənəvi tarixində daim mühüm rol oynayan məkandır.
Bütün bunlar Naxçıvanın inkişaf modelinə daha geniş baxmağı tələb edir. Burada məqsəd sadəcə yeni obyektlər tikmək və infrastruktur qurmaq deyil. Məqsəd iqtisadi cəhətdən güclü, enerji baxımından təhlükəsiz, nəqliyyat baxımından əlçatan, sosial baxımdan rahat, mədəni irsinə sahib çıxan və müasir idarəetmə mexanizmləri ilə idarə olunan region yaratmaqdır.
Bu model Qarabağ və Şərqi Zəngəzurla əlaqələndirilərək daha geniş milli inkişaf konsepsiyasının bir hissəsinə çevrilir. Prezident İlham Əliyevin qeyd etdiyi kimi, ölkənin müxtəlif iqtisadi rayonları üçün xüsusi inkişaf planlarının olması Azərbaycanın ümumi inkişaf siyasətinin regional xüsusiyyətləri nəzərə aldığını göstərir.
Naxçıvana münasibətdə isə bu planların miqyası xüsusilə böyükdür. Burada təhlükəsizlik məsələsi artıq prioritet səviyyədə həll olunmuş istiqamət kimi təqdim edilir. Enerji təhlükəsizliyi təmin olunur və təkmilləşdirilir. Nəqliyyat bağlantılarının qurulması sürətləndirilir. Sənaye və kənd təsərrüfatında yeni layihələr nəzərdə tutulur. Turizm və mədəni irs üçün yeni imkanlar yaradılır. Sosial və şəhər infrastrukturunun yenilənməsi davam etdirilir. İdarəetmə modeli təkmilləşdirilir.
Bu baxımdan 11 avqust 2026-cı il müsahibəsi yalnız görülmüş işlərin təqdimatı deyil, Naxçıvanın gələcəyinin konseptual təsviridir. Bu təsvirin mərkəzində dayanan fikir Naxçıvanın öz coğrafi və tarixi xüsusiyyətlərindən istifadə etməklə daha böyük regional əhəmiyyət qazanmasıdır.
Naxçıvanın tarixi onun kimliyidir, enerji potensialı onun iqtisadi imkanlarından biridir, nəqliyyat mövqeyi onun regional üstünlüyüdür, sənaye və kənd təsərrüfatı onun istehsal bazasıdır, turizm onun xidmət iqtisadiyyatıdır, yeni şəhərsalma modeli isə onun müasir simasıdır. Bu istiqamətlər vahid sistemdə birləşdirildikdə Naxçıvanın qarşısında tamamilə yeni imkanlar açılır.
Nəticədə Naxçıvanın inkişafı yalnız bir muxtar respublikanın inkişafı kimi deyil, Azərbaycanın yeni regional və geoiqtisadi imkanlarının formalaşmasının bir hissəsi kimi qiymətləndirilə bilər. Burada əsas xətt aydındır: milli kimliyi qorumaq, təhlükəsizliyi möhkəmləndirmək, iqtisadiyyatı şaxələndirmək, enerji və nəqliyyat imkanlarını artırmaq, insan üçün daha rahat mühit yaratmaq və Naxçıvanın mövcud potensialını regional üstünlüyə çevirmək.
Bu, keçmişi unutmadan gələcəyə yönələn inkişaf modelidir. Naxçıvanın qarşısında duran əsas perspektiv isə məhz bu modelin sistemli, sürətli və ardıcıl şəkildə həyata keçirilməsi ilə bağlıdır.
Şahin SEYİDZADƏ,
Milli Məclisin deputatı
