16 ölkə, 240 mindən çox yoluxma halı, 90 ölüm hadisəsi
Son həftələr dünyanın bəzi ölkələrində daha bir öldürücü virus yayılmağa başlayıb. Rəsmi məlumatlara görə, bu il 16 ölkədə 240 mindən çox çikunqunya virusuna yoluxma halı, 90 ölüm hadisəsi qeydə alınıb. Bu virusda da Çinin adı hallanır. Belə ki, Çinin Foşan şəhəri epidemiyanın episentrinə çevrilib.
Səlahiyyətlilər çikunqunyanın ölkəyə iyul ayında gətirildiyini iddia etsələr də, virusun haradan gəldiyi dəqiqləşdirilməyib. Ağcaqanadlarla ötürülən virus artıq Çinin cənubundan Tayvan boğazını keçib. Tayvanda ilk çikunqunya qızdırması halı avqustun 8-də Foşanı ziyarət edən və iyulun 30-da oradan qayıdan qadında qeydə alınıb.
"South China Morning Post"un məlumatına görə, Honq Konqun Ətraf Mühit və Ekologiya üzrə katibi Tse Çin-van çikunqunya hadisələrinin artması ilə mübarizə üçün yeni bir addım atacaqlarını bildirib. Katib gələn aydan başlayaraq, nəzarət qruplarının çatmaqda çətinlik çəkdiyi təpələr kimi ərazilərdə pestisidləri səpmək üçün sınaq məqsədilə robot itlərdən istifadə edəcəklərini açıqlayıb. İsti havalarda virusla mübarizə aparan işçilərin yükünü azaltmağı hədəflədiklərini ifadə edən Tse Çin-van bu sınaq müvəffəqiyyətli olarsa, daha çox robot it alacaqlarını bildirib. Bununla bərabər ölkənin bəzi bölgələrində meşəlik ərazilərə PUA-larla dərman səpiləcək.
İnsanlar arasında ciddi narahatlıq doğuran, əsasən, tropik və subtropik bölgələrdə yayılan virus ilk dəfə 1952-ci ildə Tanzaniyada aşkarlanıb və adını yerli dil olan kimakonde dilindəki "ikiqat əyilmiş şəxs" ifadəsindən alıb. Bu, virusun yaratdığı ciddi əzələ və oynaq ağrılarının şiddətini təsvir edir. İnfeksiya "Aedes aegypti" və "Aedes albopictus" növündən olan ağcaqanadlar vasitəsilə yayılır. Onlar Afrika, Asiya, Amerika və Cənubi Avropada yaşasalar da, qlobal istiləşmə əhatə dairəsinin genişlənməsinə səbəb olur. Bu ağcaqanadlar, həmçinin Zika və Dang viruslarını da yayırlar.
Yalnız ağcaqanad dişləməsi ilə bədənə daxil olan virus tez qana nüfuz edir və həyati təhlükəsi olan sitokin fırtınasına səbəb olur. Sitokin immun sistemi hüceyrələri tərəfindən ifraz olunan və hüceyrələr arası əlaqəni təmin edən kiçik, zülal mənşəli siqnal molekullarıdır. Onlar həm də iltihabi proseslərin tənzimlənməsində və mikroblara qarşı bədənin müdafiə sisteminin formalaşmasında mühüm rol oynayırlar. Sitokin fırtınası zamanı ən çox oynaqlar və sinir sistemi təsirlənir. İnkubasiya dövrü, adətən, 2-7 gün davam edən virusun əlamətləri arasında yüksək hərarət, baş ağrısı, yorğunluq, dəri səpgiləri və ürəkbulanma yer alır. Əksər simptomlar bir neçə həftəyə qədər davam etsə də, bəzi hallarda oynaq ağrıları aylarla uzanır. Böyük Britaniyanın "Wellcome Sanger Institute"nun virusa nəzarət bölməsinin rəhbəri Rocer Hyusonun sözlərinə görə, çikunqunya tarixdə ən yüksək qızdırma ilə müşayiət olunan xəstəlikdir. O, xroniki xəstəliyi olanlar üçün xüsusilə təhlükəlidir.
Çikunqunya virusunun diaqnozu üçün antikorların və virusun genetik materialının aşkarlanması testlərindən istifadə edilir. İnfeksiya hava-damcı yolu ilə yayılmadığı üçün tibbi maskalardan istifadənin heç bir əhəmiyyəti yoxdur. Qorunma yalnız ağcaqanadlarla mübarizə yolu ilə mümkündür. Alimlər deyirlər ki, perspektivli üsullardan biri virusun çoxalmasına mane olan xüsusi bakteriyalarla həşəratları yoluxdurmaqdır. Çikunqunya virusunun qarşısını almaq ağcaqanad dişləməsindən qorunmaq, torlardan istifadə, təhlükəli regionlarda uzunqollu paltarlar geyinmək, ağcaqanad əleyhinə sprey və losyonlardan istifadə, su qabları və çənlərin üstünün örtülməsi, şəxsi və ətraf mühit gigiyenasına riayət etmək tövsiyə edilir.
Hazırda çikunqunya virusuna qarşı spesifik bir müalicə mövcud deyil. İctimai maarifləndirilmə və ağcaqanadlara qarşı mübarizə proqramları xəstəliyin yayılmasının qarşısını almaqda əsas rol oynayır. 2023-cü ildə ABŞ-də çikunqunyaya qarşı peyvənd təsdiqlənsə də, digər ölkələrdə araşdırmalar aparılır. Müalicə üçün istirahət, maye qəbulunun artırılması, ağrıkəsici və hərarətsalıcı dərmanların istifadəsi tövsiyə edilir.
Mütəxəssislər bildirirlər ki, çikunqunya virusunun pandemiya ehtimalı çox azdır. Bunun üçün ağcaqanad daşıyıcılarının diapazonu genişlənməli, onlar soyuq iqlimə uyğunlaşmalıdırlar. Bu isə yalnız virus laboratoriya şəraitində mutasiyaya uğradılarsa, mümkün ola bilər.
Həkim-infeksionistlər qeyd edirlər ki, sözügedən virus hələ ki, endemik xarakter daşıyır, xüsusi bölgələrdə yayılır. Yoluxma və yayılma halları daha çox Cənubi Amerikada, Asiyanın bəzi yerlərində, Şərqi Asiya, Hindistan və Çində müşahidə edilir. Azərbaycanda çikunqunya virusunun yayılması üçün isə uyğun iqlim şəraiti yoxdur. Amma iqlim dəyişmələri səbəbindən gələcəkdə bunun mümkün olacağı istisna edilmir.
Ülkər XASPOLADOVA,
"Azərbaycan"
