Süni intellekt: Qlobal rəqabət və Azərbaycan

Süni İntellektin (Sİ) əhəmiyyəti durmadan artır. O, sənayeləri kökündən dəyişir, effektivliyi artırır və iqlim dəyişikliyi və səhiyyəyə çıxış kimi qlobal problemlərin həllinə kömək edir. Bu səbəbdən ölkələr Sİ texnologiyalarını inkişaf etdirmək üçün ciddi rəqabət aparırlar.

ABŞ. ABŞ müasir Sİ-in beşiyi hesab olunur. Google, Microsoft və IBM kimi texnologiya nəhəngləri Sİ tədqiqatlarına böyük sərmayələr yatırır. Silikon Vadisi isə startaplar, tədqiqatçılar və sahibkarlar üçün əsas mərkəzə çevrilib. ABŞ-da Sİ inkişafının əsas üstünlüklərindən biri universitetlərlə özəl sektor arasında sıx əməkdaşlıqdır. Həmçinin dövlət də Sİ-in strateji əhəmiyyətini qəbul edərək müxtəlif təşəbbüslər həyata keçirir.

ÇİN. Çin sürətlə Sİ sahəsində əsas oyunçulardan birinə çevrilir. Çin hökuməti Sİ-i milli prioritet elan edib və 2030-cu ilə qədər dünya lideri olmağı hədəfləyir. Bu istiqamətdə milyardlarla dollar investisiya qoyulur. Baidu, Alibaba və Tencent kimi şirkətlər böyük istifadəçi bazasından əldə etdikləri məlumatlar sayəsində Sİ sistemlərini inkişaf etdirirlər. Çin əhalisinin çoxluğu da böyük həcmdə məlumat yaradaraq bu sahədə üstünlük yaradır.

AVROPA İTTİFAQI. ABŞ və Çinlə müqayisədə Avropa İttifaqı fərqli strategiya seçib. Burada əsas diqqət etik Sİ-in inkişafına və hüquqi çərçivələrin yaradılmasına yönəlib. Məqsəd həm innovasiyanı təşviq etmək, həm də vətəndaşların hüquqlarını qorumaqdır. “Horizon Europe” kimi proqramlar vasitəsilə Sİ tədqiqatlarına dəstək verilir və ölkələrarası əməkdaşlıq gücləndirilir.

KANADA. Kanada, xüsusilə “deep learning” sahəsində mühüm nailiyyətlər əldə edib.  Toronto şəhəri isə qlobal Sİ mərkəzlərindən birinə çevrilib. Kanada hökuməti Sİ-n iqtisadi və sosial potensialını nəzərə alaraq bu sahəyə dəstək verir və etik Sİ inkişafına xüsusi diqqət yetirir.

STARTAPLARIN ROLU. Sİ inkişafında yalnız böyük şirkətlər deyil, startaplar da mühüm rol oynayır. Dünyanın müxtəlif ölkələrində startaplar təhsil, səhiyyə, marketinq və kənd təsərrüfatı kimi sahələrdə innovativ həllər təqdim edir. İsrail və Hindistan bu baxımdan seçilir. İsrail “Startap milləti” kimi tanınır, Hindistan isə Sİ-i yerli problemlərin həllində aktiv istifadə edir.

Sİ YARIŞININ  GƏLƏCƏYİ. Məlumat mübadiləsi və ortaq tədqiqatlar əsas rol oynayır. Eyni zamanda etik problemlərin, o cümlədən  məlumat məxfiliyi və alqoritmik qərəzin həlli önə çıxır. Sİ üzrə yarış davam etdikcə, beynəlxalq əməkdaşlığın vacibliyi daha da artır. Həm də bu yarış yalnız texnologiya yarışı deyil, gələcəyin formalaşdırılması ilə bağlıdır. Süni intellekt gələcəyin açarıdır və bu gələcək artıq başlayıb.

AZƏRBAYCAN. Hazırda ABŞ və Çin liderdir, lakin digər ölkələr də sürətlə irəliləyir. Azərbaycan da Süni İntellektin inkişafı istiqamətində son dövrlərdə mühüm və sistemli addımlar atır. Prezident İlham Əliyev tərəfindən 19 mart 2025-ci ildə “Azərbaycan Respublikasının 2025–2028-ci illər üçün Süni İntellekt Strategiyası”nın təsdiq edilməsi, 11 fevral 2026-cı ildə “Azərbaycanın yeni rəqəmsal arxitekturası” adlı vahid fəaliyyət planına həsr olunmuş müşavirənin keçirilməsi və həmin müşavirədə müəyyənləşdirilən prioritetlər bu sahəyə verilən yüksək əhəmiyyətin bariz göstəricisidir. Birinci vitse-prezident Mehriban xanım Əliyevanın sədrliyi ilə Azərbaycan Rəqəmsal İnkişaf Şurasının yaradılması ölkədə rəqəmsal transformasiyanın institusional əsaslarını daha da gücləndirir və Süni İntellekt sahəsində vahid yanaşmanın formalaşdırıldığını göstərir. Bütün bunlar Azərbaycanın bu yeni və strateji sahədə öz baxışına malik olduğunu və qlobal rəqabətdə layiqli yer tutmaq niyyətini  nümayiş etdirir. Hesab edirik ki, Süni İntellektin inkişafı baxımından ölkənin böyük və ya kiçik olması həlledici faktor deyil. Əsas məsələ düzgün prioritetlərin seçilməsi, resursların səmərəli səfərbər olunması və dəyişikliklərə operativ reaksiya verə bilməkdir. Bu baxımdan Azərbaycanın qlobal rəqabətə qoşulmaq istiqamətində atdığı addımlar və bu sahədə potensialın formalaşdırılması çox təqdirəlayiqdir. Mövcud durumun və imkanların, mümkün qısa vaxtda müsbət nəticələr əldə etmək zəruriliyi nəzərə alınaraq Süni İntellektin tətbiqi baxımından təhsil və elm sahələrinin prioritet istiqamət kimi müəyyənləşdirilməsi məqsədəuyğun görünür. Artıq Ağıllı Təhsil, Sİ-li təhsil qlobal gündəmdədir və aktiv formalaşma mərhələsindədir.

Bu kontekstdə bu gün dünyanın aparıcı ali təhsil mərkəzləri yeni texnoloji reallıqlara uyğun olaraq yenidən formalaşır və eləcə də, dünyada tamamilə yeni ali təhsil mərkəzləri yaranmaqdadır. Bu isə onu göstərir ki, məhz indi yeni ali təhsil liderlərinin ortaya çıxması üçün əlverişli tarixi mərhələdir. İnanırıq ki, yeni "harvard"lar məhz indi formalaşır və Azərbaycanın da bu sahədə potensialı və real şansları var. Bu şansın reallaşdırılmasının isə iki əsas amildən, daha doğrusu, bu yeniliklərə mümkün qədər tez başlamaqdan və dəyişikliklərin sürətindən asılı olduğuna inanırıq.

Ədalət Muradov,

UNEC-in rektoru, professor.