İnsanlar tarix boyu saysız-hesabsız xəstəliklərlə üzləşirlər. Onlardan bəziləri zamanla yox olub, bəziləri isə elmin inkişafı ilə nəzarət altına alınıb. Ancaq elə xəstəliklər var ki, əsrlər keçsə də, hələ də qorxulu mərəz olaraq qalır. Xərçəng xəstəliyi kimi...
Bu söz bir çox insan üçün ümidin azalması, qorxu, qeyri-müəyyənlik və psixoloji sarsıntı ilə assosiasiya olunur. Halbuki müasir tibbin gəldiyi nəticə göstərir ki, xərçəng nə qəfil ölüm hökmüdür, nə də müalicəsi mümkün olmayan bir xəstəlikdir. Elmi araşdırmalar sübut edir ki, xərçəng yeni yaranmış xəstəlik deyil. Alimlər bu xəstəliyin izlərinə təxminən 1,7 milyon il əvvələ aid tapıntılarda rast gəliblər. Bu fakt xərçəngin insanla bərabər "yaşadığını" və təkcə müasir həyat tərzinin nəticəsi olmadığını göstərir. Buna baxmayaraq, sənayeləşmə, ekoloji çirklənmə, qeyri-sağlam qidalanma, stres və zərərli vərdişlər xəstəliyin yayılma sürətini əhəmiyyətli dərəcədə artırıb.
Bu gün dünyada 200-dən artıq xərçəng növü mövcuddur. Onların yaranma mexanizmi oxşar olsa da, təsir etdiyi orqanlara, inkişaf sürətinə və müalicə üsullarına görə fərqlənirlər. Statistikalara əsasən, hər il dünyada təxminən 19,5 milyon insana xərçəng diaqnozu qoyulur. Mütəxəssislər bildirirlər ki, əgər profilaktik tədbirlər gücləndirilməzsə və erkən diaqnostika sistemləri genişləndirilməzsə, 2050-ci ilə qədər bu rəqəm 35 milyona çata bilər.
Xərçəngə qarşı qlobal mübarizənin gücləndirilməsi məqsədilə hər il fevralın 4-ü Ümumdünya Xərçənglə Mübarizə Günü kimi qeyd olunur. Bu günün əsas məqsədi insanları maarifləndirmək, düzgün həyat tərzinə təşviq etmək və xərçəngin erkən aşkar edilə bilən bir xəstəlik olduğunu cəmiyyətə anlatmaqdır.
Xəstəliyin qarşısını almaq mümkündür
Mövzu ilə bağlı qəzetimizə açıqlama verən Milli Onkologiya Mərkəzinin baş həkimi Azad Kərimli bildirib ki, xərçəngin yaranma səbəbləri hələ də tam şəkildə müəyyən olunmayıb. Onun sözlərinə görə, bu xəstəlik hüceyrələrin nəzarətsiz şəkildə çoxalması ilə xarakterizə olunur və orqanizmin normal tənzimləyici mexanizmlərinə tabe olmur. Məhz bu səbəbdən xərçəng bir çox hallarda gec aşkar edilir. Xərçəngin inkişafına təsir edən əsas risk faktorları sırasında genetik meyli, tütün və spirtli içkilərin istifadəsini, ionlaşdırıcı radiasiyanı, kanserogen maddələri, müxtəlif virusları, qeyri-sağlam qidalanmanı və ətraf mühitin çirklənməsini qeyd edirlər. Bu amillərin bəziləri insanın nəzarətindən kənarda olsa da, böyük bir hissəsi gündəlik həyat tərzi ilə birbaşa bağlıdır.
Həkim-onkoloq deyib ki, insanların öz sağlamlıqlarına qarşı məsuliyyətli yanaşması xərçəng riskini əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər: "İlk növbədə düzgün yuxu rejimi formalaşdırılmalı, balanslı və sağlam qidalanmaya üstünlük verilməlidir. Qida rasionunda təbii və mümkün qədər orqanik məhsullara yer verilməli, hazır və emal olunmuş qidalardan uzaq durulmalıdır. Gün ərzində üç dəfə qidalanmaq, axşam yeməyini isə gec saatlara saxlamamaq tövsiyə olunur".
Onkoloji xəstəliklərin artmasının cəmiyyət tərəfindən bəzən yanlış şərh olunduğunu qeyd edən mütəxəssis bildirib ki, bir çox insanlar bu artımı yalnız xəstəliyin yayılması ilə əlaqələndirir. Halbuki əhali sayı artdıqca bütün xəstəliklərin statistik göstəricilərində yüksəlişin müşahidə olunması normal haldır. Məsələn, avtomobillərin sayının artması yol-nəqliyyat hadisələrinin çoxalmasına səbəb olduğu kimi, əhalinin artması da xəstəliklərin aşkarlanma sayını artırır. Bu isə hər zaman xəstəliyin daha təhlükəli hala gəldiyini göstərmir.
Erkən diaqnoz və psixoloji dəstək sağalmanın əsas şərtidir
Onkoloqların fikrincə, xərçənglə mübarizədə ən mühüm amil erkən diaqnostikadır. Xəstəliyin ilkin mərhələdə aşkar olunması müalicənin effektivliyini dəfələrlə artırır. Təəssüf ki, bir çox hallarda insanlar yalnız simptomlar şiddətləndikdə və xəstəlik III-IV mərhələyə keçdikdə həkimə müraciət edirlər. Bu isə müalicə prosesini çətinləşdirir.
Azad Kərimli qeyd edib ki, hər bir xərçəng növünün özünəməxsus lokal əlamətləri var. Lakin bu əlamətləri gözləmədən, müntəzəm tibbi müayinələrdən keçmək daha doğrudur. Statistik məlumatlara əsasən, kişilər arasında daha çox ağciyər, traxeya və prostat vəzi xərçənginə rast gəlinir. Qadınlarda isə süd vəzi və uşaqlıq boynu xərçəngi daha geniş yayılıb. Buna görə də qadınlara 35 yaşdan sonra hər il mamoqrafiya müayinəsindən keçmək tövsiyə edilir. Kişilərin isə 40-45 yaşdan etibarən mütəmadi olaraq uroloq müayinəsi, qan analizləri və rentgen müayinələri etmələri vacib hesab olunur. Bu sadə addımlar xəstəliyin erkən aşkar olunmasına və həyat keyfiyyətinin qorunmasına ciddi töhfə verir.
Cəmiyyətdə xərçənglə bağlı dərin qorxu və təşvişin olduğunu deyən həkim-onkoloq vurğulayır ki, bu qorxu bəzən xəstəliyin özündən daha təhlükəlidir: "Psixoloji gərginlik insanın immun sistemini zəiflədir və müalicə prosesinə mənfi təsir göstərir. Halbuki xərçəng də bir çox digər xəstəliklər kimi sağalma potensialına malikdir. Bu xəstəlik həyatın sonu deyil. Xəstəlik vaxtında aşkarlanarsa, düzgün diaqnoz qoyularsa və müalicə strategiyası peşəkar şəkildə seçilərsə, tam sağalma mümkündür. Bu gün ölkəmizdə onkoloji xəstələrin müalicəsi müasir texnologiyalar və avadanlıqlar vasitəsilə aparılır".
Xərçənglə mübarizədə vaxtında atılan hər addım, gecikdirilməyən hər müayinə, laqeyd yanaşılmayan hər simptom insan həyatında həlledici rol oynaya bilər. Sağlamlığı prioritetə çevirmək, müayinələri vərdiş halına gətirmək və xəstəliyə qorxu ilə deyil, şüurlu yanaşma ilə baxmaq xərçəngin yaratdığı ağır fəsadların qarşısını almağın ən real yoludur. Müasir tibbin imkanları və artan maarifləndirmə göstərir ki, düzgün yanaşma ilə xərçəng insan taleyini müəyyən edən hökm yox, idarə edilə bilən bir sağlamlıq probleminə çevrilə bilər.
Ülkər XASPOLADOVA,
"Azərbaycan"
