Hər bir abidə yalnız müəyyən dövrün memarlıq irsini, tikinti mədəniyyətini yaşatmır. Eyni zamanda həmin vaxtlarda ömür sürmüş insanların dünyagörüşünü, həyat tərzini, məişətini, arzularını, məqsədini əks etdirir. Elə abidələr var ki, onlar həm də yerli əhalinin yurdunu qorumaq, təhlükəsizlik məsələlərinə verdiyi əhəmiyyətin nişanələridir. Azərbaycanın qədim memarlıq nümunələri olan qalalar bu mənada da diqqətəlayiqdir.
Abşeron yarımadasındakı yüzilliklərin şahidi olan qalalar keçmişimizdən bu günümüzə gəlib çatan daş salnamələrdir. Onların sırasında Nardaran qalası özünəməxsus yer tutur. Bakı şəhərinin Sabunçu rayonunun Nardaran qəsəbəsində yerləşən bu tarixi-memarlıq nümunəsi orta əsrin yadigarlarındandır. Qala yaşayış məskənlərinin və ətraf ərazinin müdafiəsi, müşahidə və təhlükə zamanı xəbərdarlıq məqsədlərinə xidmət edib.
Nardaran qalasının yaranmasını yalnız bir kənddə inşa edilmiş ayrıca istehkam kimi qiymətləndirmək düzgün deyil. Qala Abşeron yarımadasında mövcud olmuş geniş müdafiə tikililəri sisteminin mühüm elementlərindən biri olub. Kvadrat formalı həyətə malik qala divarları və həyətin mərkəzində yerləşən silindrik qüllədən ibarət olan Nardaran qəsrinin tikintisində yerli daşlardan istifadə edilib. Qalanın memarlıq həllində sadəlik diqqəti çəkir. Bu xüsusiyyət Abşeronun Orta əsr müdafiə tikililəri üçün səciyyəvidir.
Qalanın üzərində, qəsr qülləsinin fasadında yerləşdirilmiş iki kitabə onun tarixini dəqiq müəyyənləşdirməyə imkan verib. Məlum olub ki, qala hicri təqvimi ilə 700-cü ildə (miladi 1300-1301) tikilib. Böyük olan birinci kitabədə bildirilib: "Rəhmli və bağışlayan Allahın adı ilə! Bu hərbi qülləni ... anası...öz şəxsi təmiz imkanları və pulları ilə Tanrının adını yaşatmaq və onun razılığına nail olmaq üçün inşa etməyi buyurdu. Tarix: 700-cü il, Ramazan ayının əvvəli". Kitabədə yazılanlardan bəlli olur ki, qala Bərəkət adlanan Xuraman ana tərəfindən dəniz kənarında tikilib. Diqqətə çatdıraq ki, bu gün qala dəniz sahilindən xeyli uzaq məsafədədir.
Memarının Mahmud ibn Səd (yaxud Mahmud ibn Səid) olduğu da abidədə əksini tapıb. Belə ki, Nardaran qalasının birinci kitabəsindən bir qədər yuxarıda, şərq tərəfdə yerləşən kiçik ölçülü ikinci kitabədə bunun Səd oğlu Mahmudun işi olduğu qeyd edilib.
Nardaran qalası onun yeganə dəyərli işi olmayıb. Ustad memarın fəaliyyətinin izlərini müxtəlif tarixi tikililərdə görmək mümkündür. İçərişəhərdə yerləşən Molla Əhməd məscidini XIV əsrin əvvəllərində Nəsrəddin Quştası ibn Həsən Hacıbabanın sifarişi ilə Mahmud ibn Səd inşa edib. Bakı Buxtasındakı Bibiheybət məscidi də bu memar tərəfindən tikilib. Həmin abidələrin hər biri Mahmud ibn Sədin memarlıq məharətini, istedadını, mükəmməl bədii təsəvvürə malik olmasını nümayiş etdirir.
Tikili dairəvi qüllədən və dördguşəli qala divarlarından ibarətdir. Məlumata əsasən, qüllənin salamat qalmış hündürlüyü 12 metr, divarları isə müxtəlif hündürlükdədir. Şimal tərəfdən 8 metr, cənub-qərb tərəfdən isə 5 metr olan qüllə arakəsicilərlə üç yarusa bölünüb. Yaruslar daş qatlarla örtülüb, birincisi digərlərindən xeyli yüksəkdir. Divarlarının qalınlığı 1,56-1,85 metrə qədər olan qalanın birinci qatında dərin quyu mövcuddur. Yerli sakinlər burada yeraltı lağım olduğunu söyləyiblər.
Nardaran qalasının ikinci qatında, divarın içərisində üçüncü qata doğru daş pillələr var. Qalanın üçüncü qatı bu günümüzədək qalmayıb. Tikilinin bir zamanlar dördüncü qatının da olduğu divarın içərisindəki daş pillələrin izlərinə əsaslanaraq bildirilib.
Bu dəyərli tarixi abidə Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi tərəfindən dünya əhəmiyyətli abidə kimi qeydiyyata alınıb.
"Xəzər sahili mühafizə konstruksiyaları" daxilində 2001-ci il oktyabrın 24-də UNESCO-nun Təcili Qorunmaya Ehtiyacı olan Maddi-Mədəni İrsin İlkin siyahısına daxil edilib.
Qeyd edək ki, Prezident İlham Əliyevin sərəncamı ilə 2026-cı ilin "Şəhərsalma və Memarlıq İli" elan edilməsi ölkəmizin şəhərsalma və memarlıq irsinə diqqətin daha da artırılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. "Şəhərsalma və Memarlıq İli" çərçivəsində həyata keçirilən tədbirlər Azərbaycanın zəngin şəhərsalma ənənələrinin, tarixi-memarlıq abidələrinin, milli memarlıq məktəbinin öyrənilməsi və təbliği üçün də geniş imkanlar yaradır.
O da həqiqətdir ki, tarixi abidələrin dəyəri yalnız onların yaşı ilə ölçülmür. Belə tikililər həm də yerləşdikləri ərazinin tarixini anlamağa kömək edir. Nardaran qalası vasitəsilə də Abşeronun Orta əsrlərdəki yaşayış məskənləri, müdafiə ehtiyacları və memarlıq xüsusiyyətləri haqqında təsəvvür əldə etmək mümkündür.
Memarlıq zamanın yaddaşıdır. Nardaran qalası həmin yaddaşın Abşeron torpağında əsrlərdir qorunan ən qiymətli səhifələrindən biridir.
Zöhrə FƏRƏCOVA,
"Azərbaycan"
