Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev 2026-cı il mayın 25-də kənd təsərrüfatı məsələlərinə həsr olunmuş müşavirədəki çıxışında Azərbaycanla əməkdaşlıq etmək istəyən ölkələrin sayının ildən-ilə artdığını bəyan etmişdir. Dövlət başçısı ifadə etmişdir: "Bizim dünya miqyasında çox yüksək reputasiyamız var, çox müsbət imicimiz var. Azərbaycan artıq dünyada "orta güc"ə malik olan dövlət kimi tanınır və bir çox ölkələrin şirkətləri müxtəlif sahələrdə bizimlə əməkdaşlıq etmək istəyirlər".
Ölkə rəhbəri bu fikri, əlbəttə, konkret faktlar, göstəricilər, Azərbaycanın daxili və xarici siyasətinin rasional arqumentlərə söykənən dərin təhlili əsasında söyləmişdir. Eyni zamanda dünyanın qlobal güclərinin, BMT üzvlərinin, çoxlu sayda ölkələrin gəldikləri ümumi qənaət və dəqiq meyarlar üzrə qiymətləndirmələri nəzərə alınmışdır.
"Orta güc" kimi vacib status bütün hallarda dövlətin fəaliyyətinin praktiki nəticələrinə əsaslanır. Məsələn, Türkiyə, İsrail, Braziliya, Hindistan, İndoneziya və ya Misirin "orta güc" statusu konkret sosial, siyasi, iqtisadi və digər göstəricilərə görə qiymətləndirilir. Azərbaycan isə müstəqilliyini XX əsrin 90-cı illərində sovetlərin dağılması ilə əldə etdiyindən və kifayət qədər ciddi problemləri həll etmək məcburiyyətində qaldığından onun da tarixi baxımdan çox qısa bir müddətdə "orta güc" statusuna yüksəlməsi olduqca əhəmiyyətli hadisədir. Burada dövlətimiz öz liderinin fəaliyyəti sayəsində həm ərazi bütövlüyünü bərpa etməli, həm də sosial-iqtisadi, geosiyasi, ideoloji, nüfuzetmə miqyası, təhlükəsizlik və digər vacib sferalarda elə uğurlar əldə etməli idi ki, yeni "orta güc" nümunəsi kimi qəbul edilsin. Azərbaycan Prezidentinin liderliyi ilə dövlət, ölkə və cəmiyyət buna nail oldu.
"Orta güc" dövləti anlayışı
Biz elmi ədəbiyyatda istifadə edilən təsniflər üzrə dövlətin "orta güc" kimi ümumi xüsusiyyətlərini nəzərdən keçirəcəyik. Birincisi, "orta güc" dövləti qlobal hərbi və nüvə iddialarına görə fövqəldövlətlərdən sonra gəlir. İkincisi, əhəmiyyətli iqtisadi və logistik təsirlərə malikdir. Burada sadalanan hər bir sahə və ya onların bir qismi həlledici rol oynaya bilər. Əsas odur ki, praktikada dövlət "orta güc" səviyyəsində təsiretmə qabiliyyətinə və lazımi nüfuza malik olsun. Üçüncüsü, "orta güc" öz regionunda siyasi gündəmi müəyyən edə bilməlidir. Dördüncüsü, regionda sərt qarşıdurmaları aradan qaldırmaq üçün balans yaratmalıdır.
Buradan "orta güc"ü xarakterizə edən ümumi faktorlar haqqında nəticə hasil olur. Birincisi, regional liderlik, yəni həm öz sərhədlərindəki hadisələrə təsir edə bilmək, həm də qlobal güclərin müdaxiləsinə mane olmaq qüdrətidir. İkincisi, çevik diplomatiya, yəni çoxvektorlu siyasətə, fövqəladə vəziyyətlərdə koalisiyalar yaratmaq qabiliyyətinə, vasitəçi ola bilmək imkanlarına malik olmaqdır. Üçüncüsü, iqtisadi praqmatizm, başqa sözlə desək, beynəlxalq ticarətdə, nəqliyyat dəhlizlərində və enerji layihələrində aktiv iştirakdır.
Vurğulanan meyarlar üzrə Azərbaycan "orta güc" kimi qiymətləndirilir. Bu zaman Azərbaycanın müstəqil geosiyasi kurs həyata keçirməsi və Avropa ilə Asiyanı birləşdirən enerji və nəqliyyat qovşağı olması xüsusi qeyd edilir. Ancaq Azərbaycanın "orta güc" modelinin vurğulanan faktorlarla yanaşı, başqa güclü tərəfləri də mövcuddur. Biz onların üzərində dayanacağıq.
Qeyd edilən meyarlar kontekstində "orta güc" dövləti geniş geosiyasi məkanda əməkdaşlıq şəbəkəsinin yaradılmasında iştirak etməlidir. Qlobal miqyasda sabitləşdirici rol oynamalıdır. Fraqmentləşmənin qarşısını almaqda fəal olmalıdır. Öz milli maraqlarını gözləməklə fövqəlgüclərin sərt hegemonluğunun qarşısını almalıdır.
Belə görünür ki, müasir mərhələdə "orta güc" dövləti bir neçə xüsusiyyətə malik olmalıdır. Bununla yanaşı, onların hər birinin özünəxas üstünlükləri də vardir. Azərbaycan üçün bu xüsusiyyətləri aydınlaşdırmaq çox vacibdir. Bu halda ölkəmizin "orta güc" perspektivlərinə aydınlıq gətirmək olar.
Ümumi əlamətlər
Əlbəttə, Azərbaycanın "orta güc" kimi ümumi və dolğun qiymətləndirilməsini Prezident İlham Əliyev vermişdir. Dövlətimizin başçısı ölkənin "yüksək reputasiyası" və "çox müsbət imici"ni vurğulayır. Bunlar yeni "orta güc" nümunəsi üçün çox vacib xüsusiyyətlərdir. Çünki müasir dünyada "orta güc" dövləti hər şeydən əvvəl qlobal miqyasda elə nüfuz sahibi olmalıdır ki, dünya üçün kritik sayılan situasiyalarda vəziyyəti müsbətə doğru dəyişə bilsin.
Azərbaycan bu anlamda yüksək reputasiyasını 2025-ci ilin avqustunda Vaşinqtonda əldə olunan razılaşmalar, sülh istiqamətində atılan qətiyyətli addımlarla nümayiş etdirdi. Həmin yüksək reputasiyanın nəticəsidir ki, ABŞ Ermənistanla Zəngəzur dəhlizi/TRIPP layihəsi çərçivəsində strateji tərəfdaşlıq haqqında çərçivə sazişini paraflamışdır - bu, Azərbaycana yüksək etimadın mövcudluğu ilə mümkün ola bilərdi.
Digər tərəfdən, yüksək reputasiya və çox müsbət imic sayəsində ABŞ-nin regiona yönəlik siyasəti faktiki olaraq daha geniş geosiyasi məkanı əhatə etməyi hədəfləmişdir. Yəni, əslində, Ermənistan Azərbaycanın yüksək reputasiyası və çox müsbət imicinə görə regionlararası əməkdaşlıq, təhlükəsizlik və nəqliyyat-logistika istiqamətləri üzrə layihələrdə iştirak edə biləcəyinə əmindir. Maraqlıdır ki, prinsipial məqamlarda rəsmi İrəvan Azərbaycanın diplomatik təsirinə də çox inanır. Nümunə olaraq son zamanlar Ermənistanda baş qaldıran revanşistlərə Prezident İlham Əliyevin xəbərdarlığının verdiyi səmərəni göstərə bilərik: orada sakitləşənlər oldu!
Buradan dövlət başçısının Azərbaycanı "orta güc" olaraq qiymətləndirməsində mühüm yer tutan tezis formalaşır: "bir çox ölkələrin şirkətləri müxtəlif sahələrdə bizimlə əməkdaşlıq etmək istəyirlər". Əlbəttə, bu istəyin təməlində həmin ölkələrin özlərinin Azərbaycanla əməkdaşlıq etmək arzusu və niyyəti dayanır. Yəni artıq Azərbaycan "orta güc"ə malik olan dövlət kimi praktiki nəticələr verən imkanlara malikdir.
Xarici şirkətlərin Azərbaycanla ciddi qlobal geosiyasi risklərin mövcudluğu şəraitində işləmək istəyi, faktiki baxımdan etimad, inam və etibarla yanaşı, dövlətimizin perspektivlərinin də qəbulunu ifadə edir. Azərbaycanın liderinin verdiyi hər bir sözə əməl etməsi və konkret layihələri həyata keçirməsi bunun sübutudur. Bu tezislərin işığında daha konkret səviyyədə Azərbaycanın "orta güc" özəlliklərinə nəzər salaq.
Azərbaycanın yeni "orta güc" modeli
Azərbaycan Prezidentinin müəyyən etdiyi ümumi prinsiplərin müxtəlif aspektlərini dövlət strukturlarında mühüm yer tutan şəxslər izah edirlər. Azərbaycanın "orta güc" kimi oynadığı rolun ifadəsi bu sıradandır. Prezident Administrasiyasının rəhbəri Samir Nuriyev məqalələrinin birində vurğulamışdır: "Bu gün Azərbaycan öz iqtisadi, siyasi, diplomatik, hərbi və mədəni potensialını daha da inkişaf etdirərək Cənubi Qafqazın lider ölkəsi, siyasi və iqtisadi mərkəzinə, Avrasiya məkanının yeni orta güc aktoruna çevrilmişdir. Azərbaycan öz sözünü deyən, mövqeyini qətiyyətlə müdafiə edən, çoxsaylı dostları və tərəfdaşları ilə regionun və dünyanın yeni enerji, nəqliyyat xəritəsini cızan, COP29 kimi nəhəng tədbirləri yüksək səviyyədə keçirən və qlobal problemlərin həllinə dəyərli töhfələr verən dövlət kimi beynəlxalq arenada böyük nüfuz sahibidir".
Aydındır ki, bu fikirlərdə Azərbaycan Prezidentinin ölkəmizin "orta güc" kimi qiymətləndirilməsinin yüksək reputasiya, çox müsbət imic və bir çox ölkələrin şirkətlərinin onunla əməkdalığa can atmasının müəyyən aspektləri açılır. Burada birinci məqam ondan ibarətdir ki, Azərbaycan Cənubi Qafqazın lider ölkəsi kimi öz iqtisadi, siyasi, diplomatik, hərbi və mədəni potensialını daha da inkişaf etdirməkdədir və bu, "orta güc" aktorluğuna ciddi təkan verməkdədir.
İkinci məqam belədir: Azərbaycan Avrasiyanın siyasi və iqtisadi mərkəzlərindən birinə çevrilmişdir. Bu məqam çox müxtəlif kontekstlərdə dövlət başçısının tezislərində dolğun ifadə olunmuşdur.
Üçüncü məqam da əhəmiyyətlidir. Burada Azərbaycanın mövqeyini qətiyyətlə müdafiə edən, çoxsaylı dostları və tərəfdaşları olan dövlət kimi dünyanın yeni enerji, nəqliyyat xəritəsini cızan və qlobal problemlərin həllində fəal iştirak edən ölkə kimi beynəlxalq arenada böyük nüfuz sahibi olması əksini tapmışdır.
Buradan Azərbaycan Prezidentinin hərtərəfli düşünülmüş və strateji hədəfi dəqiq müəyyən edilmiş siyasi kurs həyata keçirməsi sayəsində yeni anlamda ölkəmizin "orta güc" kimi formalaşdığı qənaətinə gəlmək olar. Həmin kontekstdə Azərbaycanı "orta güc" kimi xarakterizə edən başqa bir tezis də maraq doğurur.
Azərbaycanın "orta güc" nümunəsinin konseptual əsası
Bu, məsələnin çox əhəmiyyətli və aktual tərəfidir. Azərbaycan lideri ölkəmizin "orta güc" olması prosesini dəqiq konseptual yanaşma əsasında müəyyən etmişdir. Onun iki mühüm aspektini Azərbaycan Prezidentinin köməkçisi - Prezident Administrasiyasının Xarici siyasət məsələləri şöbəsinin müdiri Hikmət Hacıyev ifadə etmişdir: əvvəla, Azərbaycan üçün "orta güc" olmaq problemlərin həllinə yönələn yanaşmadır, ikincisi, həmin yanaşmanın konseptual gücünə və praktiki səmərəsinə böyük inam mövcuddur. Hikmət Hacıyev XIII Qlobal Bakı Forumu çərçivəsində keçirilən "Böhran içində çoxtərəflilik: Qlobal əməkdaşlığa yenidən baxış" adlı panel müzakirəsində çıxışı zamanı vurğulanan kontekstdə ifadə etmişdir: "Təəssüf ki, bəzən "orta güc" haqqında danışarkən ilk növbədə ölkənin hərbi imkanları və ya ərazi ölçüsü xatırlanır. Biz özümüzü "orta güc" kimi qiymətləndirsək də, bunu hərbi güc baxımından rəqabət kimi görmürük. Bizim üçün "orta güc" anlayışı problemlərin həllinə yönələn yanaşma deməkdir. Bu həm də öz regionuna və qlobal gündəliyə töhfə vermək iradəsi, müsbət gündəliyi irəli aparmaq və inkişaf etdirmək istəyidir".
Nümunə kimi enerji təhlükəsizliyinin təmini məsələsini göstərmək olar. Azərbaycan üçün enerji təhlükəsizliyi çoxtərəfli diplomatiyanın və əməkdaşlığın uğurlu nümunəsidir. Bu aspektdə "Xəzərdən Avropaya uzanan marşrut boyunca eyni baxışları paylaşan ölkələrin bir araya gələrək hər kəs üçün uğurlu və qarşılıqlı fayda yaradan layihə" həyata keçirmələri xüsusi anlam daşıyır. Burada Azərbaycanın konkret layihələrlə regional və qlobal gündəliyə əhəmiyyətli töhfələr verməsi ciddi yer tutur. Mərkəzi Asiya-Azərbaycan əməkdaşlığı buna misaldır. Çünki həmin əməkdaşlıq modeli göstərir ki, Azərbaycan "orta güc" kimi "öz regionuna və qlobal gündəliyə töhfə vermək iradəsi" əsasında "müsbət gündəliyi irəli aparmaq və inkişaf etdirmək" xəttinə böyük anlam vermişdir.
Əlbəttə, "orta güc"ün problemlərin həllinə yönələn yanaşma nöqteyi-nəzərindən müəyyən edilməsi Azərbaycan Prezidentinin hazırkı tarixi mərhələdə müstəqil dövlətçiliyin inkişafı kontekstində çox perspektivli kurs müəyyən etdiyinin bariz nümunələrindəndir. Bu, BMT institutlarının əməkdaşlıq etmək əvəzinə bir-biri ilə rəqabət apardığı bir şəraitdə müstəqil dövlət üçün yeganə düzgün yoldur.
"Orta güc" nümunəsinin üç aspekti
Azərbaycanın "orta güc" "kimliyi"ndə regional və qlobal gündəliyə töhfə vermək iradəsi, müsbət gündəliyi irəli aparmaq və inkişaf etdirmək xətti konseptual yanaşmanın bünövrəsini təşkil edir. Çünki Azərbaycan həmin təməl üzərində çox geniş geosiyasi məkana təsir etmək, orada nüfuz sahibi olmaq imkanı əldə edir. Bu, Azərbaycanın "orta güc" nümunəsinin ilk aspektini ifadə edir.
Azərbaycan yerləşdiyi regionda və ona yaxın regionlarda konkret layihələrlə infrastruktur şəbəkəsi yaradır. Bu isə həm regional, həm də regionlararası məkanda ölkələr arasında bağlılığı yeni səviyyəyə və qarşılıqlı etimada yüksəldir. Azərbaycan realpolitik çərçivəsində çoxlu sayda ölkəyə faydası olan əməkdaşlıq və təhlükəsizlik platformalarını vahid şəbəkədə birləşdirir.
Bu, yeni "orta güc" modeli üçün prinsipial əhəmiyyət kəsb edir. Məsələ onunla bağlıdır ki, infrastruktur şəbəkəsi əsasında "orta güc" statusuna yüksəlmək kursu ilk dəfədir ki, başlıca faktor kimi seçilir. Bir-birinə bağlı əməkdaşlıq, təhlükəsizlik və nəqliyyat-logistika infrastruktur vahidləri eyni məntiq və məqsədlə vahid şəbəkədə biləşdirilirsə, bu, inteqrasiyanı sosial, iqtisadi, mədəni və hüquqi müstəviyə gətirmək deməkdir. Məsələnin hüquqi tərəfinin çox mühüm bir özəlliyi vardır.
Rəqabətdən əməkdaşlığa
Hazırda dünyada enerji resursları uğrunda mübarizəni əllərində bayraq edən böyük güclərin məsələyə hüquqi baxımdan birtərəfli yanaşmaları ciddi problemlər yaradır. Çünki onlar dünya resurslarından əməkdaşlıq naminə deyil, qarşı tərəfdən üstün olmaq, ona iradəsini diktə etmək məqsədilə istifadəyə üstünlük verirlər. Bu isə avtomatik olaraq daha geniş rəqabət elementləri yaradır ki, regional və qlobal miqyaslarda yeni fraqmentləşmələrə səbəb olur. Belə bir şəraitdə yeni model "orta güc"ə keçid mürəkkəb məsələdir. Ancaq Azərbaycan bunun öhdəsindən böyük uğurla gəlməkdədir. Bu, "orta güc" kimi Azərbaycan modelinin ikinci mühüm aspektidir.
Belə ki, Azərbaycan özünün təşəbbüsü ilə əməkdaşlıq platformaları yaratmışdır ki, ən müxtəlif ölkələr rəqabətə deyil, qarşılıqlı faydalı əməkdaşlığa çalışırlar. Onların hər birinin enerji və milli təhlükəsizliyi üçün önəmli olan faktorları Bakı dəqiqlik və aydınlıqla təqdim edir. Hələlik Avrasiya məkanında böyük rəqabətdən qarşılıqlı faydalı əməkdaşlığa praktiki müstəvidə keçməyə imkan verən yeganə konseptual yanaşmanın müəllifi Azərbaycandır. Bu yanaşmanın perspektivinin davamlı olacağına şübhə yoxdur.
Yuxarıda qeyd edilən birinci və ikinci aspektlərdən sinxron olaraq üçüncü aspekt yaranır.
Regionlararası və qlobal geosiyasi kontekst
Azərbaycanın "orta güc" nümunəsində bu məsələ ciddi əhəmiyyət daşıyır. Çünki indiki beynəlxalq münasibətlər mühiti elədir ki, "orta güc" statusuna iddialı olan istənilən dövlətin regionlararası və qlobal miqyaslarda təsiri olan fəaliyyət modeli olmalıdır. Öz regionunda çox uğurlu olan ölkə belə regionlararası və qlobal miqyaslara nüfuz etməsə, real "orta güc"ə çevrilə bilməz. Bu istiqamətdə Azərbaycan nümunəsi unikaldır.
Onun təməlində geosiyasi aspektdə konseptual mahiyyətə malik maraqlı bir faktor dayanır. Azərbaycan Prezidentinin müəyyən etdiyi xarici siyasət kursunda ölkənin geosiyasi identikliyi və ya kimliyi dəqiq meyarlar üzrə müəyyən edilmişdir. Həmin meyarlara görə, Azərbaycan bir ölkə olaraq Cənubi Qafqaz, Mərkəzi Asiya və Türk Dövlətləri Təşkilatı identikliklərini eyni dərəcədə özündə ehtiva etmişdir. Bu isə "yeni geosiyasi əməkdaşlıq platforması"nı formalaşdırır. "Bundan əlavə, Yaxın Şərq regionu ilə coğrafi yaxınlığımız bizə bu istiqamətdə də əməkdaşlıq imkanları yaradır. Azərbaycan-Türkiyə-Suriya əməkdaşlığı bunun bariz nümunəsidir". Bütün bunlardan üçüncü aspektin başlıca tezisi ortaya çıxır: "Azərbaycan yalnız Cənubi Qafqaz ölkəsi deyil, eyni zamanda çoxşaxəli geosiyasi kimliyə malik ölkədir".
Azərbaycanın xarici siyasətinin vurğulanan özəlliyi və onun qlobal geosiyasi proseslərə proyeksiyası ölkəmizin "orta güc" kimi digər çox maraqlı xüsusiyyətlərini dərk etməyə imkan yaradır.
(ardı var)
Kamal ADIGÖZƏLOV,
beynəlxalq münasibətlər üzrə ekspert
